Phong trào Thơ mới, kéo dài từ đầu những năm ba mươi đến khoảng giữa những năm bốn mươi thế kỷ trước, đã đưa tiếng nói cá nhân vào thơ Việt và phá bỏ phần lớn khuôn luật cũ. Từ đây thơ được nói thẳng nỗi buồn, tình yêu, khát khao sống của một con người cụ thể, không còn phải nấp sau những khuôn mẫu chung.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Chỉ trong hơn chục năm, thơ Việt đổi khác nhiều hơn cả mấy thế kỷ trước đó. Tập này mình kể bạn nghe nó đã đổi ở đâu, và vì sao nhiều bài thơ của thời ấy đến giờ vẫn được học trò chép vào sổ tay.
Thơ cũ bị chê vì điều gì?
Trước Thơ mới, thơ Việt chịu ảnh hưởng sâu của thơ Đường với luật lệ chặt chẽ, điển cố, hình ảnh ước lệ. Muốn tả người đẹp thì dùng liễu, dùng hoa. Muốn nói buồn thì mượn mưa thu, lá rụng. Người làm thơ giỏi là người dùng thạo những khuôn ấy.
Sang đầu thế kỷ hai mươi, một lớp thanh niên học chữ Quốc ngữ, đọc văn học Pháp, sống ở đô thị, thấy những khuôn đó không còn chứa được cảm xúc của họ. Họ muốn nói về chính mình, bằng tiếng nói của mình.
Đầu những năm ba mươi, bài Tình già của Phan Khôi đăng báo, không theo luật Đường, kể một mối tình bằng lời lẽ gần với lời nói. Bài thơ thường được nhắc như phát súng mở đầu. Sau đó là một cuộc tranh luận sôi nổi trên báo chí giữa phe thơ mới và phe thơ cũ.
Cuộc tranh luận không kết thúc bằng một phán quyết. Nó kết thúc bằng những bài thơ hay, khiến người đọc tự nghiêng về phía mới.
Tiếng nói cá nhân bước vào thơ
Cái mới lớn nhất của Thơ mới không nằm ở hình thức mà ở người nói. Thơ cũ thường nói bằng giọng của một khuôn mẫu, người quân tử, kẻ sĩ, người vợ chờ chồng. Thơ mới nói bằng giọng của một cá nhân có tên, có nỗi buồn riêng, có khát khao riêng.
Hoài Thanh, trong cuốn Thi nhân Việt Nam viết cùng Hoài Chân đầu những năm bốn mươi, gọi giai đoạn này là một thời đại trong thi ca. Ông nhận xét rằng cái mới cốt lõi là ý thức về cá nhân, điều mà thơ Việt trước đó ít khi dám phơi bày.
Tiếng nói ấy đi kèm cả niềm vui lẫn nỗi cô đơn. Người trẻ thời đó vừa sung sướng được là chính mình, vừa lạc lõng giữa một xã hội đang đổi thay. Nỗi buồn vì thế là giọng chung của rất nhiều bài Thơ mới.
Đọc Thơ mới, hãy để ý người xưng hô trong bài. Đó thường là một con người rất thật, rất trẻ, đang bối rối trước đời.
Những gương mặt và những giọng riêng
Thế Lữ với bài Nhớ rừng mượn lời một con hổ bị nhốt trong vườn bách thú, mở đầu bằng câu gậm một khối căm hờn trong cũi sắt. Nhiều người đọc thấy trong đó nỗi chán ghét thực tại tù túng của cả một thế hệ.
Xuân Diệu được Hoài Thanh gọi là nhà thơ mới nhất trong các nhà thơ mới, với giọng thơ cuống quýt, ham sống, sợ thời gian trôi. Huy Cận thì mang một nỗi buồn mênh mang trước vũ trụ, như trong Tràng giang: sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp, con thuyền xuôi mái nước song song.
Hàn Mặc Tử đi từ những bài trong trẻo như Đây thôn Vĩ Dạ đến những vần thơ đầy ám ảnh về trăng, hồn, máu. Nguyễn Bính lại đi ngược dòng thành thị, giữ hồn quê trong lục bát, như bài Chân quê với câu hôm qua em đi tỉnh về, đợi em ở mãi con đê đầu làng.
Mỗi người một giọng, không ai giống ai. Đó chính là bằng chứng rõ nhất của tinh thần cá nhân mà phong trào mang lại.
Hình thức đã đổi những gì?
Về hình thức, Thơ mới không bỏ hết cái cũ. Nhiều bài vẫn viết bảy chữ, tám chữ, lục bát, vẫn có vần. Nhưng luật bằng trắc, phép đối, bố cục đề thực luận kết không còn bắt buộc.
Câu thơ dài ngắn linh hoạt hơn, khổ thơ đa dạng hơn, vần gieo tự do hơn. Thể thơ tám chữ được dùng nhiều, có lẽ vì nó đủ rộng để chứa lối nói gần văn xuôi mà vẫn có nhịp.
Hình ảnh cũng đổi. Thay cho liễu, mai, cúc ước lệ, thơ mới đưa vào nắng hàng cau, con đê đầu làng, vườn bách thú, những thứ người đọc thấy ngoài đời. Ảnh hưởng của thơ Pháp, nhất là các nhà thơ lãng mạn và tượng trưng, cũng thấy rõ.
Kết quả là một thứ thơ vừa Việt vừa mới, mà người đọc hôm nay vẫn cảm thấy gần gũi hơn nhiều so với thơ trung đại.
Đọc Thơ mới hôm nay
Thơ mới là phần thơ mà học sinh Việt Nam học nhiều nhất trong nhà trường, và cũng dễ cảm nhất vì ngôn ngữ gần với ta. Nhưng chính vì quen, nhiều người đọc nó như đọc lời bài hát, bỏ qua những chỗ tinh tế.
Khi đọc, bạn thử đặt bài thơ vào tâm thế của người trẻ thời ấy: lần đầu được nói về mình, giữa một xã hội đang đổi thay. Những câu nghe hơi ủy mị bỗng có lý do của nó.
Cũng nên đọc Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh, Hoài Chân. Ngoài việc tuyển thơ, những lời bình ngắn trong đó là một ví dụ đẹp về cách đọc thơ bằng cảm xúc tinh tế.
Trong các nhà thơ mới, ai là người bạn thấy giọng gần với mình nhất ở tuổi hai mươi?
Câu hỏi thường gặp
Phong trào Thơ mới kéo dài bao lâu?
Thường được tính từ đầu những năm ba mươi đến khoảng năm một nghìn chín trăm bốn mươi lăm. Đó là quãng thời gian ngắn nhưng để lại rất nhiều tác phẩm được đọc đến hôm nay.
Thi nhân Việt Nam là sách gì?
Đó là cuốn sách của Hoài Thanh và Hoài Chân, tuyển chọn thơ của các nhà thơ mới kèm lời bình ngắn về từng người. Bài mở đầu, Một thời đại trong thi ca, là văn bản quen thuộc với học sinh.
Nguyễn Bính có phải nhà thơ mới không?
Có, ông thuộc phong trào Thơ mới nhưng mang một giọng riêng, giữ hồn quê và thể lục bát. Thơ ông là ví dụ cho thấy cái mới không nhất thiết là quay lưng với truyền thống.
Vì sao thơ mới hay buồn?
Vì người trẻ thời ấy vừa thức tỉnh ý thức cá nhân vừa thấy mình lạc lõng giữa một xã hội nhiều đổi thay, chưa tìm ra lối đi. Nỗi buồn là tâm trạng chung của cả một thế hệ, được nói ra bằng nhiều giọng khác nhau.
Học Thơ mới nên bắt đầu từ bài nào?
Có thể bắt đầu với Nhớ rừng, Đây thôn Vĩ Dạ, Tràng giang và Chân quê. Bốn bài này cho thấy bốn giọng rất khác nhau trong cùng một phong trào.
