Cách dễ nhất để đọc một bài thơ là đọc nó bốn lượt, mỗi lượt để ý một thứ. Lượt đầu đọc to để nghe nhịp, lượt hai nhìn hình ảnh, lượt ba tìm chỗ bài thơ chuyển hướng, lượt cuối hỏi ai đang nói và nói với ai. Làm vậy, một bài thơ khó cũng bắt đầu mở cửa.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Nhiều người bảo mình không hiểu thơ, như thể thơ là một ngôn ngữ riêng. Thật ra thơ chỉ đòi một cách đọc khác văn xuôi. Tập này mình sẽ cùng bạn đi qua bốn lượt đó, với một bài thơ rất quen: Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử.
Lượt thứ nhất: đọc to và nghe nhịp
Thơ ra đời trước hết để được nghe. Nên việc đầu tiên là đọc thành tiếng, chậm, không cần hiểu gì vội. Hãy để ý chỗ mình tự nhiên ngắt hơi, chỗ âm thanh vang lên hay chùng xuống.
Đọc câu mở đầu, sao anh không về chơi thôn Vĩ, bạn sẽ nghe một câu hỏi nhẹ, như lời trách yêu. Câu tiếp theo, nhìn nắng hàng cau nắng mới lên, có chữ nắng lặp lại hai lần, làm câu thơ sáng bừng lên khi đọc to. Mắt đọc lướt khó thấy điều đó, tai thì nghe ngay.
Đừng lo đọc sai giọng. Không có giọng đúng duy nhất. Điều quan trọng là bạn để cơ thể mình cảm được nhịp trước khi đầu óc bắt đầu phân tích.
Nếu ngại đọc to ở chỗ đông người, đọc thầm nhưng mấp máy môi cũng được. Miệng tham gia thì tai sẽ nghe.
Lượt thứ hai: nhìn những hình ảnh
Lượt này bạn đọc như xem một cuốn phim. Mỗi câu thơ hiện ra hình gì. Ở khổ đầu Đây thôn Vĩ Dạ là nắng trên hàng cau, khu vườn mướt xanh như ngọc, lá trúc che ngang một khuôn mặt chữ điền. Một bức tranh xứ Huế tươi, sáng, có người.
Sang khổ thứ hai, hình ảnh đổi hẳn: gió theo lối gió, mây đường mây, dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay, con thuyền đậu trên bến sông trăng. Gió và mây tách lìa nhau, cảnh trở nên chia lìa, mờ ảo. Chỉ cần đặt hai khổ cạnh nhau, bạn đã thấy tâm trạng chuyển từ mong nhớ sang lo âu.
Bạn có thể ghi ra giấy mỗi khổ một hai hình ảnh chính. Đọc danh sách ấy từ trên xuống, nhiều khi cả mạch cảm xúc của bài lộ ra mà không cần phân tích gì thêm.
Hình ảnh là thứ thơ dùng để nói cảm xúc mà không cần gọi tên cảm xúc. Nhà thơ không viết mình buồn, mà viết dòng nước buồn thiu.
Lượt thứ ba: tìm chỗ bài thơ chuyển hướng
Hầu hết bài thơ hay đều có một chỗ rẽ. Có thể là một chữ nhưng, một câu hỏi, một sự đổi cảnh, hay đơn giản là khổ cuối đột ngột quay vào lòng người. Tìm được chỗ rẽ ấy là nắm được xương sống của bài.
Trong Đây thôn Vĩ Dạ, khổ ba là chỗ rẽ lớn nhất. Từ cảnh vật, bài thơ chuyển sang chập chờn mộng ảo: mơ khách đường xa, khách đường xa, áo em trắng quá nhìn không ra. Rồi kết bằng một câu hỏi không lời đáp, ai biết tình ai có đậm đà.
Bài thơ mở bằng một câu hỏi tươi vui và đóng lại bằng một câu hỏi đầy hoài nghi. Hai câu hỏi đóng khung cả bài. Khi thấy được cấu trúc ấy, bạn hiểu vì sao bài thơ để lại một dư vị vừa đẹp vừa buồn.
Mẹo nhỏ: đọc khổ đầu và khổ cuối liền nhau, bỏ qua phần giữa. Khoảng cách giữa hai khổ đó thường chính là hành trình của bài thơ.
Lượt thứ tư: ai đang nói, nói với ai?
Người nói trong thơ, người nghiên cứu gọi là chủ thể trữ tình, không nhất thiết là nhà thơ. Câu hỏi sao anh không về chơi thôn Vĩ nghe như lời một cô gái xứ Huế trách người xa. Nhưng cũng có thể là nhà thơ tự hỏi chính mình. Nhiều người đọc nghiêng về cách hiểu thứ hai, như một lời tự vấn.
Câu hỏi nói với ai cũng mở ra nhiều tầng. Bài thơ nói với một người cụ thể, với xứ Huế, hay với cuộc đời mà người nói cảm thấy mình đang xa dần. Biết Hàn Mặc Tử viết bài này khi đang mang bệnh nặng, nhiều người đọc thấy nỗi khao khát được sống trong từng hình ảnh tươi sáng.
Không cần chọn một câu trả lời duy nhất. Thơ hay thường để ngỏ vài khả năng, và người đọc được quyền giữ cả hai trong đầu.
Chỉ cần nhớ rằng mọi câu thơ đều có một giọng nói, và hỏi giọng ấy là ai luôn là một câu hỏi đáng giá.
Sau bốn lượt, cảm nhận của riêng bạn ở đâu?
Bốn lượt đọc không phải là một công thức để mổ xẻ. Chúng giống như bốn lần đi quanh một ngôi nhà, mỗi lần nhìn từ một phía. Sau đó bạn mới bước vào trong.
Bước cuối là hỏi bài thơ chạm vào mình ở chỗ nào. Có thể là một câu, một chữ, một hình ảnh. Có người nhớ mãi chữ mướt trong vườn ai mướt quá, có người ám ảnh câu áo em trắng quá nhìn không ra. Chỗ chạm ấy là của riêng bạn, không cần giống ai.
Nếu đọc xong vẫn thấy chưa hiểu hết, đó không phải thất bại. Thơ hay thường cần sống với nó một thời gian.
Bạn thử chọn một bài thơ ngắn bạn thuộc từ nhỏ, đọc lại đúng bốn lượt như thế, và xem bài thơ quen ấy có còn quen như bạn nghĩ không.
Câu hỏi thường gặp
Chủ thể trữ tình là gì?
Là người đang bộc lộ cảm xúc trong bài thơ, cái giọng xưng hô và cảm nhận. Chủ thể trữ tình có thể gần với nhà thơ nhưng cũng có thể là một nhân vật được nhà thơ hoá thân vào.
Đọc thơ có cần biết tiểu sử nhà thơ không?
Không bắt buộc, nhưng đôi khi giúp hiểu thêm một tầng. Nên đọc bài thơ trước để có cảm nhận riêng, rồi mới tìm hiểu hoàn cảnh để đối chiếu.
Vì sao một bài thơ có nhiều cách hiểu?
Vì thơ dùng hình ảnh và khoảng trống thay cho lời giải thích, nên mỗi người đọc lấp khoảng trống theo trải nghiệm của mình. Cách hiểu nào có căn cứ trong câu chữ đều đáng được lắng nghe.
Đây thôn Vĩ Dạ thuộc phong trào thơ nào?
Bài thơ thuộc phong trào Thơ mới, giai đoạn đầu những năm ba mươi đến giữa những năm bốn mươi của thế kỷ trước. Hàn Mặc Tử là một gương mặt độc đáo bậc nhất của phong trào ấy.
Không thích thơ thì có nên ép mình đọc không?
Không cần ép, nhưng nên thử vài bài ngắn theo cách đọc chậm. Nhiều người nghĩ mình không thích thơ, thật ra chỉ chưa gặp đúng bài hoặc chưa được đọc đúng cách.
