Những câu ca dao mở đầu bằng hai chữ Thân em là tiếng người phụ nữ xưa tự nói về số phận mình, thường so mình với một vật nhỏ, trôi nổi, không tự quyết được nơi đến. Nhưng đọc kỹ cả chùm, ta sẽ thấy xen giữa lời than là cả những câu tự khẳng định giá trị bên trong rất đàng hoàng.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Hôm nay mình đọc cùng bạn một chùm ca dao mà gần như ai cũng thuộc vài câu. Chúng ngắn, nhưng gom lại thì thành cả một bức chân dung tập thể của những người đàn bà không có tên trong sử sách.
Vì sao lại mở đầu bằng hai chữ Thân em?
Thân là cái phận, cái kiếp, chứ không chỉ là cơ thể. Em là cách người con gái tự xưng một cách khiêm nhường. Ghép lại, Thân em là một lối mở lời rất buồn, như người ta ngồi xuống, thở dài rồi mới kể.
Công thức này lặp đi lặp lại trong hàng chục câu, ở cả ba miền. Mỗi câu thay một hình ảnh so sánh, nhưng cùng một giọng. Người nghiên cứu gọi đó là một mô típ, và chính sự lặp lại làm nó thành tiếng nói chung của cả một giới.
Điều đáng để ý là người nói không oán ai cụ thể. Không có cha mẹ ép, không có chồng tệ trong những câu này. Người phụ nữ nói về cái thân như một số phận chung, điều đó cho thấy nỗi khổ nằm ở cả trật tự xã hội chứ không ở một người.
Khi đọc ca dao Thân em, hãy coi mỗi câu là một mảnh ghép. Đặt các mảnh cạnh nhau mới thấy toàn cảnh.
Những vật được chọn để so sánh nói lên điều gì?
Thân em như hạt mưa sa, hạt vào đài các hạt ra ruộng cày. Hạt mưa rơi xuống, rơi vào đâu không phải do nó chọn. Có hạt vào nhà quyền quý, có hạt xuống ruộng bùn. Số phận người con gái lấy chồng cũng thế, may rủi như hạt mưa.
Thân em như giếng giữa đàng, người khôn rửa mặt người phàm rửa chân. Cái giếng thì trong, nhưng người ta dùng nó thế nào là chuyện của người dùng. Câu ca dao nói về việc người phụ nữ bị người khác định đoạt giá trị của mình.
Nhìn chung, các vật được chọn đều có hai đặc điểm: có giá trị, nhưng bị động. Lụa đẹp nhưng bị bày bán, mưa trong nhưng không chọn được chỗ rơi, giếng mát nhưng ai muốn làm gì thì làm. Đó chính là cảm nhận của người phụ nữ về mình: không thiếu giá trị, chỉ thiếu quyền tự quyết.
Cách đọc này giúp bạn tránh hiểu ca dao than thân chỉ là tự ti. Đúng hơn, đó là một lời tố cáo nhẹ nhàng mà rất rõ.
Thân em như trái bần trôi: giọng Nam Bộ
Mỗi vùng chọn hình ảnh từ chính cảnh vật của mình. Ở Nam Bộ có câu thân em như trái bần trôi, gió dập sóng dồi biết tấp vào đâu. Cây bần mọc ven sông rạch miền Tây, trái bần chín rụng xuống nước rồi trôi theo con nước.
Một người miền Bắc có thể chưa từng thấy trái bần, nhưng người miền Tây nghe là thấy ngay cảnh sông nước, cảnh trôi nổi. Hình ảnh ấy thật đến mức nỗi buồn cũng có mùi phù sa.
Đây là một bài học nhỏ khi đọc ca dao: đừng bỏ qua những sự vật lạ. Tìm hiểu một trái bần, một bông súng, một cái nhà sàn, bạn sẽ hiểu câu ca dao từ bên trong chứ không chỉ hiểu nghĩa chung chung.
Ca dao vì vậy cũng là một tấm bản đồ. Mỗi câu Thân em mang theo cảnh vật của vùng nó được hát lên.
Khi lời than chuyển thành lời tự khẳng định
Không phải câu Thân em nào cũng buồn. Có câu rất quen: thân em như củ ấu gai, ruột trong thì trắng vỏ ngoài thì đen, ai ơi nếm thử mà xem, nếm ra mới biết rằng em ngọt bùi.
Ở đây củ ấu bên ngoài xấu xí, gai góc, nhưng bên trong trắng và ngọt. Người con gái thừa nhận vẻ ngoài của mình không nổi bật, nhưng mời người khác hãy hiểu mình bằng cái bên trong. Giọng điệu chuyển từ than thở sang tự tin, thậm chí có chút tinh nghịch.
Đặt câu này cạnh những câu than thân, bức chân dung người phụ nữ xưa trở nên đầy đủ hơn. Họ ý thức rõ mình bị đối xử bất công, nhưng cũng ý thức rõ giá trị của mình.
Có lẽ đây là điều khiến ca dao Thân em vẫn chạm tới người đọc hôm nay. Nó không chỉ là tiếng khóc, mà là tiếng nói của những người biết mình đáng được trân trọng hơn.
Đọc ca dao Thân em hôm nay
Khi đọc, hãy đọc thành chùm chứ đừng đọc lẻ một câu. Bạn có thể tự sưu tầm năm sáu câu Thân em từ sách, từ lời bà kể, rồi đặt cạnh nhau, ghi bên cạnh mỗi câu vật được so sánh và đặc điểm của nó.
Hãy để ý cả nhạc điệu. Hầu hết là lục bát, giọng trầm, nhịp chậm, rất hợp với lời ru. Không ít người mẹ đã ru con bằng chính những câu than thân của mình, như một cách giãi bày mà không cần ai nghe.
Nếu là học sinh, khi phân tích hãy tránh những câu nhận xét chung chung kiểu số phận người phụ nữ bất hạnh. Hãy chỉ ra vì sao lại là hạt mưa, là giếng, là trái bần, và hình ảnh ấy nói gì khác với hình ảnh kia.
Ở quê bạn có câu Thân em nào mà sách vở ít ghi, chỉ còn trong trí nhớ của bà, của mẹ không?
Câu hỏi thường gặp
Ca dao than thân là gì?
Là những câu ca dao mà người nói, thường là người phụ nữ hay người lao động nghèo, kể về nỗi khổ và số phận của mình. Mô típ Thân em là một trong những dạng tiêu biểu nhất.
Vì sao ca dao than thân thường là lời người phụ nữ?
Vì trong xã hội xưa, người phụ nữ chịu nhiều ràng buộc về hôn nhân và gia đình, ít được tự quyết. Ca dao là nơi họ được nói ra điều mà ngoài đời khó nói.
Trái bần là trái gì?
Là quả của cây bần, loài cây mọc nhiều ven sông rạch vùng nước lợ Nam Bộ. Quả có vị chua chát, người miền Tây dùng nấu canh, làm mắm hay ăn với muối ớt.
Ca dao có tác giả không?
Ca dao là sáng tác tập thể, truyền miệng qua nhiều thế hệ nên không xác định được tác giả. Mỗi lần được hát lại, câu ca dao có thể được sửa đôi chút, nên nhiều câu có vài dị bản.
Ca dao Thân em khác thơ của người phụ nữ có tên tuổi thế nào?
Ca dao là tiếng nói chung, giọng vô danh và mộc mạc. Thơ của những người như Hồ Xuân Hương mang dấu ấn cá nhân rõ, thách thức và táo bạo hơn, dù cũng nói về thân phận người phụ nữ.
