Kết thúc truyện Tấm Cám dữ dội vì nó thể hiện quan niệm công lý rất thẳng thắn của người xưa: kẻ ác phải trả giá tương xứng với điều mình đã làm. Truyện có nhiều dị bản, có bản giữ kết thúc khốc liệt, có bản kể nhẹ đi, và cách đọc đúng là đọc theo logic của truyện cổ tích chứ không mang đạo đức hôm nay áp ngược vào.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Tấm Cám có lẽ là truyện cổ tích được kể nhiều nhất ở Việt Nam. Lớn lên đọc lại, nhiều người giật mình vì cái kết, và băn khoăn có nên kể cho con nghe nguyên như vậy. Tập này mình bàn chuyện đó cho thấu.
Tấm chết đi sống lại bao nhiêu lần?
Sau khi Tấm thành hoàng hậu, mẹ con Cám tìm cách hại chết nàng. Nhưng Tấm không chết hẳn. Nàng hoá thành chim vàng anh, bị giết thì hoá thành cây xoan đào, bị chặt thì hoá thành khung cửi, bị đốt thì tro mọc lên cây thị, rồi nàng ở trong quả thị, được một bà cụ bán hàng nước mang về.
Chuỗi hoá thân ấy là phần đẹp và lạ nhất của truyện. Mỗi lần bị hại, Tấm trở lại dưới một dạng gắn với đời sống người lao động: con chim trong vườn, cây trong sân, khung cửi trong nhà, quả thị thơm.
Người đọc thường hiểu đây là sức sống không gì dập tắt được của cái thiện. Cái ác có thể giết một hình hài, nhưng không giết được con người tốt, vì nó cứ hồi sinh trong những thứ bình dị nhất.
Cảnh nhà vua nhận ra Tấm qua miếng trầu têm cánh phượng ở hàng nước của bà cụ cũng là một chi tiết đẹp. Khéo tay là thứ không ai đánh cắp được.
Cái kết dữ dội và logic của truyện cổ tích
Trong dị bản được kể phổ biến, khi Tấm trở về cung, Cám hỏi làm sao để đẹp như chị. Tấm bảo Cám xuống hố tắm nước sôi, và Cám chết. Sau đó mẹ Cám cũng phải nhận một kết cục khủng khiếp. Đọc lên, người lớn hôm nay thấy rợn.
Nhưng truyện cổ tích vận hành theo một logic khác. Nhân vật không phải những con người phức tạp với tâm lý tinh tế, mà là những hình mẫu: người hiền, kẻ ác. Kết thúc là nơi trật tự đạo lý được lập lại, và người nghe xưa cần thấy kẻ ác bị trừng phạt rõ ràng, không lấp lửng.
Ở đây cũng có ý gậy ông đập lưng ông. Mẹ con Cám nhiều lần dùng mưu giết người, cuối cùng chết vì chính lòng tham và sự ganh đua của mình. Cám muốn đẹp như chị, sẵn sàng làm theo lời mà không nghĩ.
Hiểu như vậy không có nghĩa là phải đồng tình với sự trả thù. Mà là thấy được cái kết ấy nói gì về khát vọng công lý của những người chịu nhiều bất công.
Các dị bản và chuyện người kể chỉnh sửa
Vì là truyện truyền miệng, Tấm Cám có rất nhiều bản. Có bản Tấm chủ động trừng phạt Cám, có bản Cám tự chuốc lấy, có bản kết thúc chỉ đơn giản là mẹ con Cám bị đuổi đi. Một số bản in cho thiếu nhi lược bỏ hẳn những chi tiết ghê rợn.
Người ta cũng hay so Tấm Cám với chuyện cô bé Lọ Lem của phương Tây. Hai truyện có nhiều điểm giống: cô gái mồ côi bị mẹ kế và em kế hành hạ, có phép màu giúp đỡ, có chiếc giày làm manh mối để vua hay hoàng tử tìm ra. Trong Tấm Cám, chiếc hài của Tấm bị con quạ tha đi và rơi vào tay nhà vua.
Điểm khác lớn là phần sau đám cưới. Lọ Lem thường kết thúc ở hạnh phúc. Tấm Cám còn cả một chặng đấu tranh dai dẳng sau đó. Người Việt dường như không tin rằng lấy được vua là hết khổ.
Biết có nhiều dị bản giúp ta thoải mái hơn. Không có bản gốc duy nhất để giữ nguyên, mỗi thế hệ kể theo cách của mình.
Tấm hiền hay Tấm không hiền?
Lớn lên đọc lại, nhiều người tranh luận: Tấm có còn hiền không khi cái kết như vậy. Đây là một câu hỏi hay, cho thấy người đọc hôm nay mang theo những giá trị mới vào truyện cũ.
Có cách nhìn cho rằng Tấm ở đầu truyện là người hiền thụ động, chỉ biết khóc và chờ ông Bụt. Càng về sau, Tấm càng chủ động đấu tranh, không còn khóc nữa. Đó là hành trình của một con người học cách tự bảo vệ mình.
Cách nhìn khác cho rằng không nên đọc nhân vật cổ tích như đọc nhân vật tiểu thuyết. Tấm là biểu tượng của cái thiện, và chiến thắng của Tấm là chiến thắng của cái thiện, không cần soi xét tâm lý cá nhân.
Cả hai cách đọc đều có chỗ dựa trong văn bản. Bạn nghiêng về cách nào, và vì sao?
Kể Tấm Cám cho trẻ nhỏ thế nào?
Với trẻ nhỏ, cha mẹ hoàn toàn có thể kể một dị bản nhẹ hơn, dừng ở chỗ Tấm trở về và mẹ con Cám bị đuổi khỏi cung. Như đã nói, truyện vốn có nhiều bản, chọn bản phù hợp lứa tuổi là điều bình thường.
Khi con lớn hơn, có thể kể bản đầy đủ và trò chuyện cùng con. Hỏi con thấy cái kết thế nào, con có làm như Tấm không, nếu là con thì con sẽ kết thúc câu chuyện ra sao. Những cuộc trò chuyện như vậy dạy con suy nghĩ về công lý tốt hơn mọi lời giảng.
Phần hoá thân của Tấm thì nên kể thật kỹ với trẻ ở mọi tuổi. Chim vàng anh, cây xoan đào, quả thị thơm là những hình ảnh rất đẹp, nuôi trí tưởng tượng và lòng tin vào cái tốt.
Lần tới thấy quả thị chín vàng ở chợ, bạn thử mua một quả về cho con ngửi, rồi kể lại câu chuyện cô Tấm bước ra từ quả thị.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Tấm Cám thuộc loại truyện cổ tích nào?
Tấm Cám thường được xếp vào loại truyện cổ tích thần kỳ, kể về người mồ côi, có yếu tố phép màu như ông Bụt và sự hoá thân. Đây là loại truyện thể hiện ước mơ công bằng của người lao động.
Vì sao Tấm hoá thân thành quả thị?
Quả thị thơm, đẹp, gắn với đời sống làng quê, lại có thể giấu một người tí hon bên trong theo trí tưởng tượng cổ tích. Hình ảnh cô Tấm bước ra từ quả thị cũng tạo nên một trong những cảnh đẹp nhất của truyện.
Tấm Cám có giống truyện Lọ Lem không?
Có nhiều điểm giống, như cô gái mồ côi bị mẹ kế hành hạ và chiếc giày làm manh mối. Truyện kiểu này có mặt ở rất nhiều dân tộc trên thế giới, nhưng Tấm Cám nổi bật với chuỗi hoá thân và cuộc đấu tranh sau khi thành hoàng hậu.
Miếng trầu têm cánh phượng có ý nghĩa gì trong truyện?
Đó là dấu hiệu giúp nhà vua nhận ra Tấm, vì chỉ Tấm têm trầu khéo như vậy. Chi tiết này cho thấy phẩm chất khéo léo, đảm đang của người phụ nữ được dân gian coi trọng.
Có nên đổi cái kết khi kể cho con không?
Có thể, vì truyện vốn có nhiều dị bản. Điều quan trọng là giữ được tinh thần cái thiện chiến thắng, và khi con đủ lớn thì cùng con đọc bản đầy đủ để trò chuyện.
