Đăm Săn là sử thi anh hùng của người Ê Đê ở Tây Nguyên, kể về một tù trưởng giàu mạnh đánh thắng những kẻ thù đến cướp vợ mình, rồi khát khao đi chinh phục cả Nữ Thần Mặt Trời. Nó không được đọc trên trang giấy mà được hát kể suốt nhiều đêm bên bếp lửa nhà dài.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Văn học dân gian Việt Nam không chỉ có ca dao người Kinh. Trên cao nguyên đất đỏ có cả một kho sử thi đồ sộ, mà Đăm Săn là tác phẩm nổi tiếng nhất. Tập này mình kể bạn nghe nó hay ở đâu.
Sử thi được kể như thế nào?
Người Ê Đê gọi loại hình này là khan. Người hát kể, thường là một người lớn tuổi thuộc nhiều đoạn, ngồi bên bếp lửa trong ngôi nhà dài, có khi nằm mà kể, giọng lúc ngân dài lúc dồn dập. Cả buôn ngồi nghe, có khi qua nhiều đêm liền mới hết một câu chuyện.
Vì được hát kể, sử thi có rất nhiều lặp lại. Cùng một cảnh, như Đăm Săn đi qua rừng, được tả bằng những câu gần giống nhau ở nhiều đoạn. Với người đọc trên giấy, sự lặp lại này có vẻ dài dòng. Với người nghe bên bếp lửa, nó là nhịp điệu, là chỗ nghỉ, là niềm vui được nghe lại điều mình thích.
Văn bản ta đọc hôm nay là bản đã được ghi chép, chuyển ngữ từ lời hát kể. Nó chỉ giữ được một phần không khí của buổi khan thật, nơi có tiếng lửa tí tách, có ché rượu cần, có những tiếng hò reo đồng tình của người nghe.
Nên khi đọc, hãy thử đọc to, đọc chậm, tưởng tượng mình đang ngồi giữa nhà dài. Sử thi sẽ sống lại nhiều hơn.
Trận đánh với Mtao Mxây
Đoạn được biết nhiều nhất là trận Đăm Săn đánh Mtao Mxây, tù trưởng đã cướp vợ chàng là Hơ Nhị. Đăm Săn đến tận nhà kẻ thù, gọi hắn xuống đánh nhau. Mtao Mxây ra oai, múa khiên, nhưng sử thi tả tiếng khiên của hắn lạch xạch như quả mướp khô, một hình ảnh vừa cụ thể vừa chế giễu.
Còn Đăm Săn múa khiên thì gió bão nổi lên, núi rừng rung chuyển. Sử thi phóng đại sức mạnh người anh hùng bằng chính những hiện tượng thiên nhiên mà người Tây Nguyên quen thuộc: gió, lửa, núi, rừng.
Trận đánh có cả sự trợ giúp của thần linh. Đăm Săn được ông Trời mách cách để thắng kẻ thù. Yếu tố thần kỳ ở đây không làm giảm người anh hùng, mà cho thấy chàng được cả thần linh lẫn cộng đồng đứng về phía mình.
Sau chiến thắng, dân làng của Mtao Mxây đi theo Đăm Săn, mang theo của cải. Đoạn kết là cảnh ăn mừng linh đình, người hầu đông đúc, rượu cần, cồng chiêng, cho thấy người anh hùng sử thi là người mang lại giàu mạnh cho cả cộng đồng.
Tục nối dây và người phụ nữ trong sử thi
Đăm Săn lấy hai chị em Hơ Nhị và Hơ Bhị theo tục nối dây của người Ê Đê. Theo tục này, việc hôn nhân gắn với dòng họ bên mẹ, và khi người vợ hay người chồng mất, người trong dòng họ sẽ nối tiếp cuộc hôn nhân ấy.
Người Ê Đê theo chế độ mẫu hệ, con mang họ mẹ, nhà dài thuộc về phía người phụ nữ. Biết điều này, ta sẽ hiểu vì sao trong sử thi người phụ nữ có tiếng nói và vị trí đáng kể, và vì sao chuyện cướp vợ là xúc phạm lớn đến cả một dòng họ.
Đây là chỗ bối cảnh văn hoá giúp đọc đúng. Nếu mang quan niệm hôn nhân của người Kinh vào, ta dễ thấy lạ hoặc hiểu sai nhiều tình tiết.
Đọc sử thi vì vậy cũng là một cách đi vào đời sống của một dân tộc anh em, với luật tục, nghi lễ và cách nghĩ riêng của họ.
Đi bắt Nữ Thần Mặt Trời: khát vọng vượt giới hạn
Phần sau của sử thi kể Đăm Săn muốn đi bắt Nữ Thần Mặt Trời về làm vợ. Chàng vượt rừng, băng núi, bất chấp lời can ngăn. Nhưng hành trình thất bại, và chàng chết khi bị lún trong khu rừng sáp đen.
Đây là một kết thúc đầy suy ngẫm. Người anh hùng mạnh đến đâu cũng có giới hạn. Khát vọng vươn tới những điều vượt quá tầm con người vừa đẹp đẽ vừa bi tráng.
Người đọc có thể hiểu đoạn này theo nhiều cách. Có người thấy đó là lời cảnh tỉnh về lòng kiêu ngạo. Có người thấy đó là bài ca về khát vọng chinh phục thiên nhiên, dù thất bại vẫn đáng kính.
Sau cái chết của Đăm Săn, câu chuyện mở ra thế hệ sau, như một lời khẳng định rằng tinh thần anh hùng không chết theo một con người.
Đọc sử thi Tây Nguyên cho người mới
Đừng kỳ vọng sử thi có nhịp nhanh như truyện hiện đại. Hãy chấp nhận sự lặp lại, những đoạn liệt kê dài, những lời thoại trang trọng. Đó là đặc trưng của thể loại.
Nên chú ý những so sánh mang màu sắc Tây Nguyên: tóc dài như đuôi ngựa, bắp chân to như xà nhà, bước đi như gió. Chúng cho thấy cách người Ê Đê nhìn thế giới qua những vật quanh mình.
Nếu có dịp lên Tây Nguyên, tìm nghe một buổi hát kể hay ít nhất một bản ghi âm sẽ đổi hẳn cảm nhận của bạn. Nhiều nghệ nhân hát kể sử thi đã cao tuổi, và việc gìn giữ loại hình này đang là mối lo của những người làm văn hoá.
Ngoài Đăm Săn còn nhiều sử thi khác của các dân tộc Tây Nguyên. Bạn có tò mò muốn biết người Ba Na hay người Mơ Nông kể về người anh hùng của họ thế nào không?
Câu hỏi thường gặp
Sử thi là gì?
Sử thi là tác phẩm tự sự dân gian quy mô lớn, kể về những người anh hùng và những sự kiện trọng đại của cộng đồng. Ở Việt Nam, sử thi phát triển mạnh ở các dân tộc Tây Nguyên và người Mường.
Khan là gì?
Khan là tên gọi của người Ê Đê cho loại hình sử thi được hát kể. Một buổi khan có thể kéo dài nhiều đêm, người hát kể dùng giọng ngân nga để kể lại hành trình của người anh hùng.
Vì sao sử thi Đăm Săn có nhiều đoạn lặp lại?
Vì sử thi được hát kể bằng trí nhớ trước đông người nghe. Lặp lại giúp người kể nhớ mạch, giúp người nghe theo kịp, và tạo nhịp điệu như một bài ca.
Mtao Mxây là ai trong sử thi?
Mtao Mxây là một tù trưởng giàu có nhưng độc ác, đã cướp Hơ Nhị, vợ của Đăm Săn. Trận đánh giữa hai người là đoạn nổi tiếng nhất của sử thi.
Ngoài Đăm Săn, Việt Nam còn sử thi nào nổi tiếng?
Có Đẻ đất đẻ nước của người Mường, Xinh Nhã của người Ê Đê, cùng kho sử thi Ót Ndrong của người Mơ Nông. Nhiều tác phẩm đã được sưu tầm và xuất bản.
