Đọc kịch bản là đọc một văn bản được viết để diễn, nên cách tốt nhất là tưởng tượng ra sân khấu: nghe lời thoại thành tiếng, đọc kỹ những dòng chỉ dẫn in nghiêng, tìm xung đột giữa các nhân vật, và dừng lại lâu ở những đoạn độc thoại. Vũ Như Tô và Hồn Trương Ba da hàng thịt là hai vở rất tốt để tập.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Nhiều người đọc kịch thấy khô, vì chỉ có người này nói, người kia nói, không có đoạn tả cảnh tả tâm trạng như tiểu thuyết. Tập này mình chỉ bạn cách làm cho trang kịch đứng dậy.
Kịch khác truyện ở chỗ nào?
Trong truyện, người kể được quyền nói cho bạn biết nhân vật nghĩ gì, cảm gì, quá khứ ra sao. Trong kịch, gần như không có người kể. Tất cả phải hiện ra qua lời nhân vật nói và việc nhân vật làm.
Điều đó có nghĩa người đọc kịch phải làm việc của đạo diễn và diễn viên trong đầu mình. Một câu thoại ngắn có thể được nói bằng giọng giận dữ, mỉa mai hay run rẩy. Bạn phải tự chọn giọng.
Kịch cũng được chia theo hồi, cảnh, đôi khi theo lớp, tức mỗi lần có nhân vật ra vào. Nắm được cấu trúc ấy giúp bạn biết mình đang ở đâu trong tiến trình xung đột.
Vì vậy đừng đọc kịch như đọc truyện. Hãy đọc như một người đang ngồi ở hàng ghế đầu, mắt nhìn sân khấu tưởng tượng.
Đừng bỏ qua những dòng in nghiêng
Chỉ dẫn sân khấu là những dòng thường in nghiêng hoặc đặt riêng, mô tả cảnh trí, ánh sáng, cử chỉ, giọng điệu. Người đọc vội hay lướt qua chúng, nhưng chúng là phần duy nhất tác giả nói trực tiếp với ta.
Một chỉ dẫn như nhân vật im lặng hồi lâu, hay quay mặt đi, hay nói khẽ, có thể đổi hẳn nghĩa câu thoại sau đó. Một mô tả cảnh trí ở đầu hồi thường cho biết không khí của cả hồi.
Khi đọc, hãy dừng ở mỗi chỉ dẫn và thử hình dung nó thành hình ảnh cụ thể. Ánh đèn ra sao, nhân vật đứng ở đâu, khoảng cách giữa hai người bao xa.
Bạn sẽ thấy trang kịch dần có chiều sâu, giống như đang dựng một sân khấu thu nhỏ trong đầu.
Xung đột: động cơ của mọi vở kịch
Kịch sống bằng xung đột: giữa hai người, giữa một người và xã hội, giữa hai mặt trong một con người. Tìm ra xung đột chính là nắm được xương sống vở kịch.
Vũ Như Tô của Nguyễn Huy Tưởng là ví dụ rất rõ. Vũ Như Tô là một kiến trúc sư thiên tài, bị vua Lê Tương Dực ép xây Cửu Trùng Đài. Ông muốn để lại một công trình tuyệt mỹ cho đất nước, nhưng công trình ấy vắt kiệt sức dân. Xung đột giữa khát vọng nghệ thuật và đời sống nhân dân đẩy tới bi kịch: dân nổi loạn, đài bị đốt, Vũ Như Tô bị giết.
Nhân vật Đan Thiềm, người cung nữ quý trọng tài năng của Vũ, đã khuyên ông bằng một tình yêu gần như mê muội với cái đẹp. Bà được gọi là người mắc bệnh tài. Hai con người, một khát vọng, một kết cục đau đớn.
Vở kịch không cho câu trả lời dễ dàng: Vũ Như Tô đúng hay sai. Chính sự giằng co ấy làm nên sức nặng của nó.
Độc thoại và đối thoại: nghe người nói với chính mình
Đối thoại là lời trao đổi giữa các nhân vật. Độc thoại là khi nhân vật nói một mình, bộc lộ suy nghĩ thầm kín. Bàng thoại là khi nhân vật nói riêng với khán giả, những người khác trên sân khấu coi như không nghe thấy.
Hồn Trương Ba da hàng thịt của Lưu Quang Vũ có một đoạn đối thoại nổi tiếng giữa hồn Trương Ba và xác anh hàng thịt. Trương Ba, một người làm vườn hiền lành, chết oan vì sự tắc trách của thiên đình, được cho sống lại nhờ nhập vào xác người hàng thịt. Dần dần, cái xác thô lỗ ảnh hưởng tới hồn, làm ông thay đổi.
Cuộc cãi vã giữa hồn và xác thực chất là cuộc đối thoại của một con người với phần khác của mình. Trương Ba nói rằng không thể bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo được. Cuối cùng ông chọn được chết hẳn, nhường sự sống cho cu Tị, còn hơn sống trong một thân thể không phải của mình.
Khi đọc những đoạn như vậy, hãy đọc to và thử đổi giọng giữa hai vai. Bạn sẽ cảm được sự giằng xé rõ hơn bất kỳ bài phân tích nào.
Cách tập đọc kịch
Tốt nhất là đọc kịch cùng người khác, mỗi người một vai. Một buổi đọc kịch ở nhà hay trong lớp có thể rất vui, và giúp mọi người hiểu tác phẩm nhanh hơn nhiều.
Nếu đọc một mình, hãy đọc to lời thoại, chậm lại ở chỉ dẫn, và sau mỗi cảnh tự hỏi: xung đột vừa nhích lên hay lắng xuống.
Nếu có dịp, hãy xem vở được dựng trên sân khấu, rồi đọc lại kịch bản. Bạn sẽ thấy đạo diễn đã chọn cách hiểu nào, và có thể bạn sẽ đồng ý hoặc phản bác.
Bạn có nhớ lần cuối mình xem một vở kịch là khi nào không, và có câu thoại nào còn vang trong đầu?
Câu hỏi thường gặp
Xung đột kịch là gì?
Là sự đối lập, mâu thuẫn giữa các lực lượng trong vở kịch, có thể giữa người với người, người với hoàn cảnh hay trong chính một nhân vật. Xung đột thúc đẩy hành động và dẫn tới kết thúc vở kịch.
Bàng thoại là gì?
Bàng thoại là lời nhân vật nói riêng với khán giả, các nhân vật khác trên sân khấu coi như không nghe thấy. Nó giúp khán giả biết điều nhân vật đang giấu.
Vũ Như Tô là ai?
Vũ Như Tô là nhân vật chính trong vở kịch cùng tên của Nguyễn Huy Tưởng, một kiến trúc sư tài năng bị ép xây Cửu Trùng Đài dưới triều vua Lê Tương Dực. Nhân vật được xây dựng từ một cái tên có trong sử nhưng phần lớn là hư cấu nghệ thuật.
Hồn Trương Ba da hàng thịt nói về điều gì?
Vở kịch nói về sự hài hoà giữa tâm hồn và thể xác, về khát vọng được sống là chính mình. Nó cũng phê phán những sai lầm tuỳ tiện và lối sống chỉ chạy theo nhu cầu bản năng.
Học sinh phân tích kịch cần chú ý gì?
Cần chú ý xung đột chính, lời thoại thể hiện tính cách nhân vật, các đoạn độc thoại và chỉ dẫn sân khấu. Đừng chỉ kể lại nội dung như kể truyện.
