Truyện ngắn cắt một lát của đời sống, thường xoay quanh một tình huống với ít nhân vật, còn tiểu thuyết theo cả một dòng đời hay nhiều dòng đời, với những tuyến nhân vật đan xen. Khác nhau không chỉ ở số trang mà ở cách nhìn đời sống, nên mỗi loại cũng cần một cách đọc riêng.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Câu hỏi này nghe đơn giản, nhưng hiểu đúng sẽ giúp bạn đọc hay hơn hẳn. Có những truyện ngắn dài hơn vài tiểu thuyết, và có những tiểu thuyết đọc như một chuỗi truyện ngắn. Vậy rốt cuộc ranh giới ở đâu?
Lát cắt và dòng chảy
Hình dung đời một con người như một cây gỗ. Tiểu thuyết đi dọc theo thân cây, từ gốc tới ngọn, cho thấy cây lớn lên, cong đi, bị sét đánh ra sao. Truyện ngắn thì cưa ngang một nhát, cho bạn nhìn vào mặt cắt, thấy những vòng tuổi.
Hai đứa trẻ của Thạch Lam chỉ là một buổi tối. Nhưng qua buổi tối ấy, ta thấy cả quá khứ ở Hà Nội và cả tương lai quẩn quanh của chị em Liên. Lát cắt đủ sâu thì chứa cả dòng đời.
Số đỏ của Vũ Trọng Phụng thì theo Xuân Tóc Đỏ từ lúc nhặt banh đến lúc thành anh hùng, qua hàng chục cảnh, hàng chục nhân vật. Không thể nén câu chuyện ấy vào một lát cắt.
Một ví dụ khác dễ thấy là Lão Hạc. Truyện chỉ kể quãng ngắn từ lúc lão bán cậu Vàng đến lúc lão chết, nhưng qua đó ta thấy cả đời một người nông dân nghèo giữ trọn lòng tự trọng. Nếu viết thành tiểu thuyết, Nam Cao sẽ phải kể thời trẻ của lão, chuyện vợ lão mất, chuyện con trai lớn lên, và câu chuyện sẽ mang một nhịp hoàn toàn khác.
Vì thế câu hỏi để phân biệt không phải bao nhiêu trang, mà là tác phẩm muốn cho ta thấy một khoảnh khắc hay một quá trình.
Tình huống: trái tim của truyện ngắn
Phần lớn truyện ngắn hay được dựng quanh một tình huống, tức một hoàn cảnh đặc biệt làm bật ra bản chất nhân vật. Tràng nhặt vợ giữa nạn đói. Người tử tù cho chữ viên quản ngục. Lão Hạc bán con chó.
Tình huống giống như một chiếc đèn pin rọi vào một góc. Nhà văn không cần kể nhân vật đã sống thế nào ba mươi năm, chỉ cần đặt họ vào đúng một tình thế, và mọi thứ hiện ra.
Khi đọc truyện ngắn, câu hỏi đầu tiên nên là: tình huống ở đây là gì. Tìm ra nó, bạn nắm được trục của cả truyện. Nhiều đề văn hỏi về tình huống truyện cũng vì lý do này.
Tiểu thuyết thì thường có nhiều tình huống nối tiếp, chồng lên nhau, và cái làm nên nó là sự biến đổi qua chuỗi tình huống ấy.
Nhân vật: ít mà sắc hay nhiều mà đầy đặn
Truyện ngắn thường chỉ có một hai nhân vật chính, vài nhân vật phụ. Mỗi nhân vật phải được khắc hoạ nhanh, bằng vài nét. Chí Phèo hiện ra qua tiếng chửi, Bá Kiến qua tiếng cười Tào Tháo. Không có chỗ cho dài dòng.
Tiểu thuyết có không gian cho hàng chục nhân vật, mỗi người một đường đi. Bạn có thể theo dõi một nhân vật thay đổi qua nhiều năm, thấy họ lớn lên, sa ngã, đứng dậy. Đó là trải nghiệm chỉ tiểu thuyết mới cho được.
Vì vậy cảm giác sau khi đọc cũng khác. Truyện ngắn hay để lại một cú chạm mạnh, như một tia chớp. Tiểu thuyết hay để lại cảm giác như vừa chia tay những người bạn đã sống cùng lâu ngày.
Không cái nào hơn cái nào. Có những điều chỉ nói được bằng tia chớp, có những điều cần cả một mùa.
Truyện vừa: vùng giữa
Giữa truyện ngắn và tiểu thuyết còn có truyện vừa. Nó dài hơn truyện ngắn, thường theo một nhân vật qua một quãng đời, nhưng không có nhiều tuyến đan xen như tiểu thuyết.
Ông già và biển cả của Hemingway thường được xếp vào loại này: một ông già đánh cá, một con cá kiếm lớn, ba ngày trên biển. Cái chết của Ivan Ilyich của Tolstoy cũng vậy. Ở Việt Nam, nhiều tác phẩm được gọi là truyện vừa dù ranh giới không chặt.
Thật ra các nhà nghiên cứu cũng không thống nhất chính xác bao nhiêu trang là truyện vừa. Đừng mất công phân loại khắt khe. Điều quan trọng là thấy tác phẩm tập trung hay toả rộng.
Truyện vừa thường là lựa chọn rất tốt cho người muốn tập đọc dài: đủ sâu mà không quá sức.
Đọc mỗi loại thế nào cho hợp?
Truyện ngắn nên đọc một mạch, trong một lần ngồi. Đọc ngắt quãng làm vỡ hiệu ứng tập trung mà nhà văn xây dựng. Đọc xong thì nên đọc lại ngay, vì lần hai sẽ thấy những chi tiết cài sẵn.
Tiểu thuyết thì đọc theo nhịp đều, mỗi ngày một ít. Nên ghi chú danh sách nhân vật, những sự kiện chính, để khỏi lạc khi để sách xuống vài hôm.
Với truyện ngắn, câu hỏi chính là tình huống và chi tiết. Với tiểu thuyết, câu hỏi chính là nhân vật thay đổi thế nào và vì sao.
Một mẹo nhỏ nữa cho tiểu thuyết dài: đọc lại chương đầu sau khi đã đi được chừng một phần ba cuốn sách. Lúc ấy bạn đã quen nhân vật, và chương mở đầu bỗng hiện ra những điều báo trước mà lần đầu không thể thấy.
Tối nay, nếu chỉ có hai mươi phút, bạn chọn một truyện ngắn. Nếu có cả mùa mưa phía trước, có lẽ đã đến lúc mở một cuốn tiểu thuyết dày.
Câu hỏi thường gặp
Chí Phèo là truyện ngắn hay tiểu thuyết?
Chí Phèo là truyện ngắn, dù khá dài so với nhiều truyện ngắn khác. Nó xoay quanh số phận một nhân vật trung tâm và một chuỗi tình huống tập trung.
Truyện ngắn thường dài bao nhiêu?
Không có con số cố định, thường từ vài trang đến vài chục trang. Điều quyết định là sự tập trung vào một lát cắt, không phải số chữ.
Tình huống truyện là gì?
Là hoàn cảnh đặc biệt do nhà văn tạo ra, nơi nhân vật bộc lộ rõ nhất tính cách và số phận. Tình huống thường là trục của cả truyện ngắn.
Tiểu thuyết chương hồi là gì?
Là loại tiểu thuyết cổ chia thành nhiều hồi, mỗi hồi có tiêu đề tóm tắt nội dung, thường kết bằng một câu gợi tò mò cho hồi sau. Tam quốc diễn nghĩa hay Hoàng Lê nhất thống chí là ví dụ.
Người mới nên đọc truyện ngắn hay tiểu thuyết trước?
Truyện ngắn là cửa vào dễ hơn vì ngắn, đọc xong trong một lần. Khi đã quen đọc chậm, tiểu thuyết sẽ đem lại trải nghiệm sâu rộng hơn.
