Lục Vân Tiên hay ở tinh thần nghĩa hiệp thẳng thắn, ở những nhân vật bình dân như ông Ngư, ông Tiều, và ở lối kể mộc mạc gần với lời ăn tiếng nói Nam Bộ. Chính vì vậy, suốt hơn một thế kỷ, người miền Nam thuộc nó, nói thơ nó, lấy nhân vật trong đó làm chuẩn mực để khen chê nhau.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Nếu Truyện Kiều là tác phẩm của tài hoa và nỗi đau, thì Lục Vân Tiên là tác phẩm của lòng ngay thẳng. Tập này mình nói về truyện thơ ấy và người viết ra nó, một người thầy mù ở đất Nam Bộ.
Người viết: một nhà nho mù giữ trọn khí tiết
Nguyễn Đình Chiểu sinh ở Gia Định vào thế kỷ mười chín. Khi đang ở kinh đô Huế chuẩn bị thi, ông nhận tin mẹ mất, bỏ thi về chịu tang. Trên đường về, vì thương mẹ và vì bệnh, ông bị mù cả hai mắt.
Từ đó ông mở trường dạy học, bốc thuốc chữa bệnh cho dân và làm thơ. Khi thực dân Pháp chiếm Nam Kỳ, ông dời về Ba Tri, Bến Tre, kiên quyết không hợp tác, dùng ngòi bút để khích lệ tinh thần người dân.
Đọc Lục Vân Tiên, khó mà không thấy bóng dáng tác giả trong nhân vật chính. Vân Tiên cũng bị mù giữa đường đi thi, cũng chịu tang mẹ, cũng giữ trọn lòng ngay. Nhưng như mọi lần, nhân vật không phải là tác giả, chỉ là người được tác giả gửi gắm nhiều tâm sự.
Ông còn để lại Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc, một bài văn tế được coi là đỉnh cao của thể loại, ca ngợi những người nông dân đứng lên đánh giặc.
Câu chuyện: một chàng trai đánh cướp cứu người
Truyện mở đầu bằng những câu đậm chất giáo huấn: trai thời trung hiếu làm đầu, gái thời tiết hạnh là câu trau mình. Rồi Lục Vân Tiên lên đường đi thi, gặp bọn cướp Phong Lai đang bắt người. Chàng một mình xông vào đánh tan bọn cướp, cứu được Kiều Nguyệt Nga.
Nguyệt Nga muốn đền ơn, Vân Tiên từ chối, với câu nói nổi tiếng nhớ câu kiến nghĩa bất vi, làm người thế ấy cũng phi anh hùng. Thấy việc nghĩa mà không làm thì không phải anh hùng, làm việc nghĩa thì không cần đền đáp.
Sau đó là chuỗi gian truân: Vân Tiên mù mắt, bị bạn là Trịnh Hâm ganh ghét đẩy xuống sông, bị nhà họ Võ hứa gả con rồi bội ước, bỏ vào hang. Nguyệt Nga thì giữ lòng chung thuỷ, bị ép cống sang giặc thì ôm bức hình Vân Tiên nhảy xuống sông.
Cuối cùng, người tốt được cứu, kẻ xấu bị trừng phạt, Vân Tiên sáng mắt, thi đỗ, lập công và đoàn tụ với Nguyệt Nga. Một kết cấu quen thuộc của truyện Nôm, nhưng được kể bằng một giọng rất riêng.
Ông Ngư, ông Tiều và những con người bình dân
Nét đẹp nhất của Lục Vân Tiên có lẽ là những nhân vật bình dân. Khi Vân Tiên bị xô xuống sông, chính ông Ngư, người đánh cá nghèo, vớt lên, cứu sống, đưa về nhà chăm sóc. Khi bị bỏ vào hang, ông Tiều, người tiều phu, cứu ra.
Những người nghèo ấy làm việc nghĩa một cách tự nhiên, không đòi đền đáp. Ông Ngư còn có những lời nói về cuộc sống thanh bạch trên sông nước, tự do, không màng danh lợi, mà nhiều người đọc thuộc lòng.
Đặt cạnh đó là những kẻ có học, có của như Trịnh Hâm, Võ Công, lại phản bội, tham lam. Nguyễn Đình Chiểu không nói thẳng, nhưng sự đặt cạnh ấy là một lời nhận xét sâu sắc về đạo đức: lòng tốt không đi theo địa vị.
Đó cũng là lý do người dân Nam Bộ thấy mình trong truyện. Họ là ông Ngư, ông Tiều, những người nghèo nhưng ngay thẳng.
Nói thơ Vân Tiên: một tác phẩm sống bằng miệng
Lục Vân Tiên có thể chưa đạt độ tinh luyện ngôn từ như Truyện Kiều. Câu thơ có chỗ mộc, có chỗ lặp, dùng nhiều từ địa phương. Nhưng chính sự mộc mạc ấy làm nó dễ thuộc, dễ kể, gần với người lao động.
Ở Nam Bộ có lối diễn xướng gọi là nói thơ Vân Tiên, một kiểu kể chuyện bằng giọng ngân nga theo điệu. Người không biết chữ nghe nói thơ mà thuộc cả truyện. Có thời, đó là một trong những thú vui tinh thần phổ biến nhất ở thôn quê miền Nam.
Nhân vật đi vào lời nói hằng ngày. Người ta chê kẻ bội bạc là đồ Trịnh Hâm, khen người nghĩa khí là Vân Tiên. Cũng như Truyện Kiều, một tác phẩm mà nhân vật thành danh từ chung là tác phẩm đã thấm vào đời sống.
Nếu đọc Lục Vân Tiên chỉ bằng mắt, bạn mới gặp một nửa tác phẩm. Hãy thử tìm nghe một bản nói thơ.
Đọc Lục Vân Tiên hôm nay
Người đọc hôm nay có thể thấy truyện nhiều tình tiết trùng hợp, nhân vật tốt xấu rõ ràng như cổ tích. Đúng vậy, và đó là đặc trưng của truyện Nôm bình dân. Đừng đọc nó như đọc tiểu thuyết tâm lý.
Hãy đọc như đọc một bản tuyên ngôn đạo đức của người miền Nam xưa: trọng nghĩa khinh tài, thấy chuyện bất bình thì ra tay, giữ lời hứa, thuỷ chung. Những giá trị ấy vẫn được nhiều người coi là cốt cách của người Nam Bộ.
Học sinh đọc đoạn trích Lục Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga nên chú ý cách Vân Tiên từ chối lời đền ơn. Đó là chỗ tác phẩm nói rõ nhất quan niệm về người anh hùng.
Trong đời mình, bạn đã từng gặp một ông Ngư, một người giúp bạn lúc khó mà không hề đòi gì lại chưa?
Câu hỏi thường gặp
Lục Vân Tiên viết theo thể thơ gì?
Truyện viết theo thể lục bát, là một truyện thơ Nôm dài với hơn hai nghìn câu. Đây là thể thơ quen thuộc của các truyện Nôm.
Kiến nghĩa bất vi nghĩa là gì?
Câu này mượn từ sách Nho, nghĩa là thấy việc nghĩa mà không làm. Trong truyện, Vân Tiên dùng nó để nói rằng làm như thế thì không phải là anh hùng.
Nguyễn Đình Chiểu được gọi là gì?
Ông thường được gọi là cụ Đồ Chiểu, theo nghề dạy học của ông. Ông là nhà thơ lớn của Nam Bộ thế kỷ mười chín và là biểu tượng của khí tiết nhà nho yêu nước.
Nói thơ Vân Tiên là gì?
Là lối kể chuyện bằng giọng ngân nga theo làn điệu, phổ biến ở Nam Bộ. Người nói thơ có thể thuộc lòng cả truyện và kể trong nhiều đêm.
Lục Vân Tiên có phải truyện có thật không?
Không, đây là truyện do Nguyễn Đình Chiểu sáng tác, có gửi gắm nhiều tâm sự riêng. Bối cảnh và nhân vật mang màu sắc ước lệ của truyện Nôm.
