Một buổi thảo luận sách văn chương hay cần bốn thứ: một tác phẩm vừa sức với cả nhóm, vài câu hỏi mở thật sự, một đoạn văn được đọc to lên để mọi người cùng ở trong văn bản, và một người dẫn biết lắng nghe nhiều hơn giảng giải.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Câu lạc bộ đọc sách đang mọc lên ở nhiều quán cà phê, thư viện, trường học. Nhưng không ít nhóm chỉ sau vài buổi đã thưa người, vì các cuộc trò chuyện cứ dừng ở hay hoặc không hay. Tập này mình chia sẻ cách giữ cho cuộc nói chuyện có chiều sâu.
Chọn tác phẩm vừa sức
Tác phẩm đầu tiên nên ngắn và có chỗ để bàn. Một truyện ngắn hoặc truyện vừa là lý tưởng: ai cũng đọc xong, và đủ đất để tranh luận. Lão Hạc, Chữ người tử tù, Người trong bao của Chekhov, Ông già và biển cả đều hợp.
Tránh chọn ngay một cuốn nghìn trang. Một nửa nhóm sẽ không đọc xong, và buổi thảo luận thành ra một người kể, những người khác nghe.
Tác phẩm có nhân vật gây tranh cãi thường cho buổi nói chuyện hay nhất. Hamlet do dự đúng hay sai, Hoạn Thư có đáng được tha không, Javert có phải người xấu không. Những câu hỏi không có đáp án duy nhất là nhiên liệu tốt.
Có thể xoay vòng việc chọn sách giữa các thành viên, để nhóm không bị một gu duy nhất dẫn dắt.
Chuẩn bị câu hỏi mở thật sự
Câu hỏi kiểu bạn có thích cuốn này không thường chỉ cho ra câu trả lời có hoặc không, rồi im lặng. Câu hỏi tốt mời người ta kể, giải thích, tranh luận.
Vài kiểu câu hỏi hay dùng: chỗ nào làm bạn khựng lại khi đọc. Nhân vật nào bạn thấy khó hiểu nhất. Nếu kết thúc khác đi, bạn muốn nó thế nào. Chi tiết nào bạn nghĩ tác giả cài vào có chủ ý. Cuốn sách này nói gì với cuộc sống của chính bạn.
Chuẩn bị bốn năm câu là đủ cho một buổi. Thường chỉ cần hai ba câu là thời gian đã hết, vì câu hỏi tốt tự sinh ra câu hỏi khác.
Khuyến khích mọi thành viên mang theo một câu hỏi của riêng mình. Những câu hỏi ấy thường hay hơn câu hỏi người dẫn chuẩn bị.
Đọc to một đoạn để cùng ở trong văn bản
Một thói quen nhỏ mà hiệu quả: mở đầu buổi bằng việc một người đọc to một đoạn ngắn, chừng một trang. Có thể là trang mở đầu, có thể là đoạn người dẫn thấy then chốt.
Việc này kéo mọi người trở lại với chữ. Nhiều buổi thảo luận trôi dần thành chuyện đời, chuyện tác giả, chuyện phim chuyển thể, mà quên mất chính văn bản. Một đoạn đọc to giữ cuộc nói chuyện có chỗ neo.
Trong lúc thảo luận, khi ai đó nêu một ý, hãy hỏi nhẹ: bạn thấy điều đó ở đoạn nào. Mở sách ra cùng tìm. Cách này làm cuộc tranh luận chính xác hơn và tôn trọng tác phẩm hơn.
Nghe một câu văn được đọc to giữa một nhóm người cũng là trải nghiệm rất khác so với đọc một mình.
Người dẫn: lắng nghe hơn giảng giải
Người dẫn không phải người giỏi nhất về cuốn sách, mà là người giữ cho cuộc nói chuyện trôi. Lỗi lớn nhất của người dẫn là nói quá nhiều, biến buổi thảo luận thành buổi giảng.
Việc của người dẫn là đặt câu hỏi, mời những người im lặng lên tiếng, nhẹ nhàng ngắt những người nói quá dài, và kéo cuộc nói chuyện về văn bản khi nó trôi xa.
Khi có bất đồng, người dẫn không cần phân xử ai đúng. Chỉ cần làm rõ hai cách đọc khác nhau dựa trên chỗ nào trong văn bản. Văn chương hay thường chứa được nhiều cách hiểu.
Có thể xoay vòng vai người dẫn qua các buổi. Ai cũng sẽ học được cách lắng nghe.
Sau buổi đọc: giữ lại điều đã bàn
Một buổi thảo luận hay rất dễ trôi đi như một cuộc trò chuyện bình thường. Nên có một người ghi lại vài ý đáng nhớ, những câu hỏi còn bỏ ngỏ, và đoạn văn cả nhóm thích nhất.
Những ghi chép ấy, gom qua nhiều tháng, thành một cuốn sổ chung của câu lạc bộ. Đọc lại, cả nhóm thấy mình đã đi qua những tác phẩm nào và cách đọc của mình đã thay đổi ra sao.
Cũng nên dành vài phút cuối để cả nhóm gợi ý cuốn tiếp theo, và nối nó với cuốn vừa đọc. Đọc xong Lão Hạc thì chuyển sang Chí Phèo, đọc xong Hamlet thì thử Othello. Sợi chỉ nối giữa các buổi làm câu lạc bộ có chiều sâu hơn.
Và nếu có ai đó viết vài dòng cảm nhận sau buổi đọc, hãy chia sẻ cho cả nhóm. Đó là cách giữ lửa cho tới lần gặp sau.
Giữ không khí cởi mở
Một buổi đọc sách tốt là nơi người ta dám nói mình không hiểu, dám nói mình không thích một cuốn sách kinh điển, dám đưa ra cách đọc lạ. Nếu ai cũng sợ nói sai, buổi đọc sẽ nhạt.
Đừng chấm điểm hay xếp hạng sách theo kiểu bình chọn hay nhất dở nhất. Nó làm cuộc nói chuyện ngắn lại thành một con số.
Cũng đừng bắt mọi người phải đọc xong mới được đến. Người đọc dở dang vẫn có thể góp những cảm nhận về phần đã đọc, và nhiều khi được truyền cảm hứng để đọc nốt.
Bạn có muốn rủ ba bốn người bạn, chọn một truyện ngắn, và ngồi với nhau một buổi tối thử xem không?
Câu hỏi thường gặp
Câu lạc bộ đọc sách nên có bao nhiêu người?
Khoảng năm đến mười hai người là vừa để ai cũng có cơ hội nói. Nhóm quá đông nên chia thành các nhóm nhỏ thảo luận rồi gộp lại.
Bao lâu nên họp một lần?
Mỗi tháng một lần là nhịp phổ biến, đủ thời gian để mọi người đọc xong một cuốn vừa phải. Với truyện ngắn, có thể họp hai tuần một lần.
Thành viên chưa đọc xong có nên tham gia không?
Nên. Họ vẫn góp được cảm nhận về phần đã đọc và thường được khích lệ đọc tiếp. Chỉ cần thống nhất trước là buổi thảo luận sẽ bàn cả phần kết thúc.
Người dẫn có cần là người am hiểu văn học không?
Không nhất thiết. Người dẫn cần biết đặt câu hỏi và lắng nghe hơn là có kiến thức chuyên sâu. Có thể xoay vòng vai này giữa các thành viên.
Câu lạc bộ đọc sách trực tuyến có hiệu quả không?
Có, nhất là khi thành viên ở xa nhau. Nên giữ nhóm nhỏ, bật hình, và có người dẫn để cuộc trò chuyện không bị loãng.
