Người lớn đọc lại Dế Mèn phiêu lưu ký sẽ thấy đây là một câu chuyện về sự trưởng thành: từ một chàng dế kiêu căng gây ra cái chết của người hàng xóm yếu ớt, đến một người lữ hành học được trách nhiệm, tình bạn và ước mơ về một thế giới hoà thuận. Truyện viết cho thiếu nhi, nhưng bài học thì dành cho mọi tuổi.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Có lẽ không có người Việt nào lớn lên mà chưa nghe tên Dế Mèn. Tô Hoài viết tác phẩm này từ đầu những năm bốn mươi, và nó vẫn được in đi in lại cho tới hôm nay. Tập này mình rủ bạn mở lại cuốn sách tuổi thơ ấy.
Một chàng dế tự giới thiệu mình
Truyện mở đầu bằng lời Dế Mèn tự kể về mình, đôi càng mẫm bóng, những cái vuốt cứng và nhọn hoắt, cái đầu to nổi từng tảng. Chàng dế khoe mình đầy tự hào, đi đứng oai vệ, cà khịa với mọi người hàng xóm.
Đọc hồi nhỏ, ta thấy Dế Mèn oai, ngưỡng mộ chàng. Đọc lại khi lớn, ta mỉm cười vì nhận ra giọng của một cậu thanh niên mới lớn, tự tin thái quá, chưa biết mình là ai.
Đây là tài của Tô Hoài trong cách kể ngôi thứ nhất. Người kể chính là Dế Mèn, nhưng người đọc dần nhận ra những điều Dế Mèn chưa nhận ra về chính mình. Khoảng cách ấy tạo nên cả tiếng cười lẫn bài học.
Những trang tả Dế Mèn cũng là những trang tả loài vật đẹp bậc nhất trong văn học Việt Nam. Tô Hoài quan sát kỹ như một nhà tự nhiên học, rồi kể bằng giọng của một người bạn.
Bài học đường đời đầu tiên
Chương được học nhiều nhất kể chuyện Dế Mèn trêu chị Cốc. Chàng bày trò rồi chui tọt vào hang. Chị Cốc giận, tưởng Dế Choắt, người hàng xóm gầy yếu, là kẻ trêu mình, liền mổ Choắt.
Dế Choắt chết. Trước khi chết, Choắt khuyên Dế Mèn rằng ở đời mà có thói hung hăng bậy bạ, có óc mà không biết nghĩ, sớm muộn rồi cũng mang vạ vào mình. Dế Mèn hối hận, đắp mộ cho bạn, và gọi đó là bài học đường đời đầu tiên.
Đọc lúc nhỏ, ta thấy bài học về việc không nên trêu chọc người khác. Đọc lúc lớn, ta thấy một điều đau hơn: cái giá của sự vô tâm thường do người khác, người yếu hơn, phải trả.
Cái chết của Dế Choắt là một trong những cảnh buồn nhất của văn học thiếu nhi Việt Nam. Tô Hoài không né tránh, ông để trẻ con đối diện với hậu quả thật của việc làm sai.
Hành trình và tình bạn với Dế Trũi
Sau bài học ấy, Dế Mèn lên đường phiêu lưu. Chàng đi qua nhiều vùng, gặp nhiều loài, có lúc bị bắt làm trò mua vui, có lúc gặp hoạn nạn. Trên đường đi, chàng kết bạn với Dế Trũi, và hai người trở thành đôi bạn đồng hành.
Có một đoạn rất quen với học sinh tiểu học: Dế Mèn gặp chị Nhà Trò yếu ớt bị bọn nhện chăng tơ chặn đường đòi nợ, và đứng ra bênh vực. Chàng dế từng bắt nạt kẻ yếu, nay đứng lên bảo vệ kẻ yếu. Hành trình thay đổi của nhân vật hiện ra rất rõ.
Tình bạn với Dế Trũi cũng là một bài học. Hai người cùng chia sẻ gian khổ, cùng vượt qua nguy hiểm, và có lúc phải chia xa. Dế Mèn học được rằng sức mạnh thật không nằm ở đôi càng, mà ở những người mình gắn bó.
Đọc lại phần hành trình khi đã lớn, nhiều người thấy nó giống chính những năm tháng tuổi trẻ của mình: đi xa, vấp ngã, gặp bạn, mất bạn, và lớn lên.
Ước mơ về một thế giới hoà thuận
Càng về cuối, câu chuyện mở rộng thành một giấc mơ lớn hơn. Dế Mèn chứng kiến các loài đánh nhau, chịu bao đau khổ, và nuôi ước mơ muôn loài kết anh em, sống hoà thuận với nhau.
Ước mơ ấy có thể nghe ngây thơ với người lớn. Nhưng đặt vào thời điểm Tô Hoài viết cuốn sách, khi thế giới đang chìm trong chiến tranh, nó lại là một mong ước rất thật và rất cảm động.
Đây cũng là cách tác phẩm nói với cả trẻ em lẫn người lớn. Trẻ em thấy một cuộc phiêu lưu kỳ thú. Người lớn thấy một khát vọng hoà bình được kể bằng thế giới loài vật.
Một cuốn sách thiếu nhi hay không hạ thấp trẻ con. Nó tin rằng trẻ con hiểu được những điều lớn, nếu được kể đúng cách.
Đọc Dế Mèn cùng con
Nếu bạn có con nhỏ, Dế Mèn là cuốn sách rất hợp để đọc cùng. Đọc to từng chương ngắn mỗi tối, dừng lại ở những chỗ hay để hỏi con nghĩ gì.
Khi tới chương Dế Choắt, đừng vội giảng bài học. Hãy hỏi con: con thấy Dế Mèn có lỗi không, nếu con là Dế Mèn con sẽ làm gì. Trẻ thường tự tìm ra câu trả lời sâu sắc hơn ta nghĩ.
Bạn cũng có thể cùng con ra vườn tìm một con dế thật, so với những trang Tô Hoài tả. Văn chương và thiên nhiên soi vào nhau rất đẹp.
Và biết đâu, đọc cùng con, chính bạn sẽ nhận ra mình cũng từng có một Dế Choắt trong đời, một người đã chịu thiệt vì sự vô tâm tuổi trẻ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Dế Mèn phiêu lưu ký ra đời khi nào?
Tác phẩm được Tô Hoài viết và in lần đầu vào đầu những năm bốn mươi thế kỷ trước. Từ đó sách được tái bản rất nhiều lần và dịch ra nhiều thứ tiếng.
Dế Choắt chết vì sao?
Dế Choắt bị chị Cốc mổ chết vì chị tưởng Choắt là kẻ đã trêu mình, trong khi thủ phạm thật là Dế Mèn. Cái chết ấy trở thành bài học đường đời đầu tiên của Dế Mèn.
Tô Hoài còn tác phẩm nào nổi tiếng?
Ông có truyện Vợ chồng A Phủ viết về miền núi Tây Bắc, và hồi ký Cát bụi chân ai, Chiều chiều. Ông là một trong những nhà văn viết nhiều nhất của văn học Việt Nam hiện đại.
Dế Mèn phiêu lưu ký thuộc thể loại gì?
Đây là truyện đồng thoại, tức truyện viết cho thiếu nhi, nhân vật là loài vật được nhân hoá. Truyện kết hợp phiêu lưu, phong tục và bài học làm người.
Trẻ mấy tuổi thì đọc Dế Mèn được?
Trẻ khoảng bảy tám tuổi có thể nghe bố mẹ đọc, trẻ lớn hơn có thể tự đọc. Những chương buồn như chương Dế Choắt nên có người lớn cùng đọc để trò chuyện.
