Hai đứa trẻ của Thạch Lam gần như không có cốt truyện: hai chị em Liên và An trông một gian hàng nhỏ, ngắm phố huyện lúc chiều tàn, thức chờ chuyến tàu đêm đi qua rồi đi ngủ. Cái hay của nó nằm ở bầu không khí, ở những kiếp người leo lét, và ở một niềm mong đợi mơ hồ mà ai cũng từng có trong đời.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Nhiều học sinh đọc xong truyện này hỏi: thế rốt cuộc chuyện gì đã xảy ra. Câu hỏi ấy rất hay, vì chính nó mở ra cách đọc đúng. Tập này mình cùng bạn ngồi xuống bên gian hàng tạp hoá của Liên.
Một buổi chiều phố huyện
Truyện mở bằng tiếng trống thu không gọi buổi chiều, phương tây đỏ rực như lửa cháy, tiếng ếch nhái kêu ran ngoài đồng. Cảnh đẹp nhưng buồn, và cái buồn ấy được Thạch Lam rót vào từng câu văn chậm, nhẹ.
Chợ đã vãn, chỉ còn rác rưởi, vỏ bưởi, lá nhãn. Vài đứa trẻ con nhà nghèo cúi lom khom nhặt nhạnh những thứ còn sót lại. Liên nhìn chúng và thấy thương, dù chính chị cũng chẳng có gì.
Không gian ấy rất nhỏ: một dãy phố, một cái chợ, một ga xép. Nhưng nó chứa cả một cảm giác mà người đọc nhận ra ngay, cảm giác của những nơi chốn bị lãng quên, nơi ngày nào cũng giống ngày nào.
Đọc đoạn mở đầu, hãy đọc to và chậm. Văn Thạch Lam có nhịp như hơi thở người đang buồn, nhanh quá là mất hết.
Những kiếp người nhỏ bé
Quanh gian hàng của Liên là những con người không có gì đặc biệt. Mẹ con chị Tí ngày mò cua bắt tép, tối dọn hàng nước chè tươi dù chẳng mấy ai mua. Bác phở Siêu gánh hàng phở, một thứ quà xa xỉ mà chị em Liên không bao giờ dám mua. Gia đình bác xẩm ngồi trên manh chiếu, thỉnh thoảng gẩy đàn bầu. Bà cụ Thi hơi điên đến mua rượu, cười khanh khách rồi đi vào bóng tối.
Thạch Lam không kể đời họ. Ông chỉ cho ta thấy họ trong một buổi tối, đang làm những việc lặp lại mỗi ngày. Nhưng chừng ấy đủ để người đọc hiểu cả một kiếp sống quẩn quanh, nghèo đói, không lối thoát.
Chị em Liên cũng thuộc về những kiếp ấy. Hai chị em từng sống ở Hà Nội, rồi gia đình sa sút, phải về đây trông một gian hàng nhỏ. Ký ức Hà Nội sáng rực, những que kem, mặt hồ, là thứ ánh sáng duy nhất Liên còn giữ.
Đây là tấm lòng của Thạch Lam: nhìn những con người nhỏ bé bằng một sự thương cảm kín đáo, không ồn ào, không lên án ai, chỉ lặng lẽ đặt họ lên trang giấy.
Ánh sáng và bóng tối
Nếu bạn đánh dấu mọi chi tiết về ánh sáng trong truyện, sẽ thấy một bức tranh rất rõ. Bóng tối mỗi lúc một dày, lan khắp phố huyện. Ánh sáng thì chỉ có những đốm nhỏ: ngọn đèn con của chị Tí, bếp lửa bác phở Siêu, khe sáng từ các cửa nhà, những con đom đóm.
Ngọn đèn của chị Tí được nhắc đi nhắc lại, chiếu sáng một vùng đất nhỏ. Nó trở thành hình ảnh của những kiếp người leo lét, sống mà chỉ đủ soi cho mình một khoảng hẹp.
Rồi chuyến tàu đêm đi qua, sáng rực, các toa đèn sáng trưng, đồng và kền lấp lánh. Đó là ánh sáng của một thế giới khác, giàu có, ồn ào, xa xôi. Nó lướt qua trong vài phút rồi mất hút vào đêm.
Sự đối lập ánh sáng và bóng tối là xương sống của truyện. Không cần cốt truyện, chỉ cần sắp đặt ánh sáng, Thạch Lam đã nói được điều ông muốn nói.
Chờ tàu: chờ cái gì?
Hai chị em cố thức để chờ chuyến tàu đêm. Không có ai đi, không có ai về, không có gì để nhận. Họ chờ chỉ để nhìn thấy nó.
Đó là chỗ truyện chạm tới người đọc sâu nhất. Liên chờ tàu vì chuyến tàu mang tới một chút thế giới khác, nhắc chị về Hà Nội, về những ngày sáng sủa đã mất. Chờ tàu là cách duy nhất để chị thoát ra khỏi phố huyện, dù chỉ trong tưởng tượng.
Những người khác trong phố huyện cũng chờ, theo cách của họ. Thạch Lam viết rằng họ vẫn mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày, dù không biết đó là gì.
Đọc tới đây, nhiều người nhận ra mình. Ai cũng từng có những buổi tối ngồi chờ một điều gì đó không rõ hình dạng, một tin vui, một sự đổi thay. Truyện không có chuyện, nhưng có tất cả chúng ta.
Thạch Lam và lối truyện không cốt
Thạch Lam là thành viên của Tự Lực văn đoàn, em ruột của Nhất Linh và Hoàng Đạo. Nhưng giọng văn của ông khác hẳn những tiểu thuyết luận đề của nhóm. Ông viết những truyện ngắn trữ tình, nặng về cảm giác, nhẹ về sự kiện.
Kiểu truyện này đòi người đọc thay đổi kỳ vọng. Đừng chờ biến cố, cao trào, kết thúc bất ngờ. Hãy chờ những rung động nhỏ, những khoảnh khắc mà ta thường bỏ qua trong đời thật.
Ngoài Hai đứa trẻ, bạn có thể đọc Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng hoàng lan, hay tập tuỳ bút Hà Nội băm sáu phố phường. Cùng một giọng nhẹ, buồn và thương người.
Lần tới đi qua một ga xép nhỏ lúc chiều tối, bạn thử dừng lại vài phút. Có khi bạn sẽ hiểu Liên hơn mọi bài phân tích.
Câu hỏi thường gặp
Hai đứa trẻ thuộc tập truyện nào?
Truyện in trong tập Nắng trong vườn của Thạch Lam, ra đời cuối những năm ba mươi. Đây là tập truyện tiêu biểu cho phong cách trữ tình của ông.
Vì sao gọi là truyện không có cốt truyện?
Vì truyện không xây dựng trên chuỗi biến cố, xung đột, cao trào. Toàn bộ truyện chỉ là một buổi chiều tối với những quan sát và cảm xúc của nhân vật Liên.
Ý nghĩa của chuyến tàu đêm là gì?
Chuyến tàu tượng trưng cho một thế giới khác sáng sủa, náo nhiệt, đối lập với phố huyện tối tăm. Với Liên, nó gợi lại ký ức Hà Nội và một niềm mong ước mơ hồ thoát khỏi cuộc sống quẩn quanh.
Thạch Lam có quan hệ gì với Tự Lực văn đoàn?
Ông là một thành viên của nhóm và là em ruột của Nhất Linh, Hoàng Đạo. Tuy vậy, phong cách của ông thiên về truyện ngắn trữ tình, khác với tiểu thuyết luận đề của nhóm.
Học sinh phân tích Hai đứa trẻ nên tập trung vào đâu?
Nên tập trung vào bức tranh phố huyện, những kiếp người nhỏ bé, tâm trạng của Liên và sự đối lập giữa ánh sáng và bóng tối. Hình ảnh chuyến tàu là chỗ để kết lại ý nghĩa.
