Tự Lực văn đoàn là nhóm văn chương do Nhất Linh đứng đầu, hoạt động từ đầu những năm ba mươi thế kỷ trước, chủ trương viết văn giản dị, đề cao tự do cá nhân và phản đối lễ giáo phong kiến khắt khe. Nhóm để lại những tiểu thuyết như Đoạn tuyệt, Nửa chừng xuân và góp phần rất lớn làm cho văn xuôi tiếng Việt trở nên trong sáng, hiện đại.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Đây là nhóm văn chương có tổ chức đầu tiên có ảnh hưởng sâu rộng trong văn học Việt Nam hiện đại. Tập này mình kể bạn nghe họ là ai, họ muốn gì, và vì sao đọc họ hôm nay vẫn đáng.
Những người làm nên nhóm
Người khởi xướng là Nhất Linh, tên thật Nguyễn Tường Tam. Cùng với ông có Khái Hưng, Hoàng Đạo, Thạch Lam, Thế Lữ, Tú Mỡ, về sau có thêm Xuân Diệu. Nhất Linh, Hoàng Đạo và Thạch Lam là ba anh em ruột.
Mỗi người một sở trường. Nhất Linh và Khái Hưng viết tiểu thuyết. Hoàng Đạo viết nghị luận, tiểu thuyết. Thạch Lam viết truyện ngắn trữ tình và tuỳ bút. Thế Lữ là nhà thơ mới tiên phong, đồng thời viết truyện. Tú Mỡ làm thơ trào phúng.
Nhóm có tổ chức chặt chẽ, có tôn chỉ viết thành văn, có báo, có nhà xuất bản riêng, có cả giải thưởng văn chương để khuyến khích người viết trẻ. Ở thời đó, đây là một mô hình rất mới.
Chính sự có tổ chức ấy giúp nhóm tạo ra một luồng văn chương đồng bộ, thay vì những cây bút lẻ tẻ.
Báo Phong Hoá, Ngày Nay và tiếng cười
Nhóm hoạt động mạnh qua hai tờ báo Phong Hoá và Ngày Nay. Báo đăng tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ, nghị luận, và rất nhiều tranh biếm hoạ.
Những nhân vật biếm hoạ như Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh trở nên nổi tiếng, chế giễu những chức sắc làng xã hủ lậu, sĩ diện, quê mùa. Tiếng cười ấy phục vụ đúng mục đích của nhóm: đả phá cái cũ lạc hậu.
Báo cũng là nơi nhóm tranh luận về cải cách xã hội, về nhà ở cho người nghèo, về quyền của phụ nữ. Văn chương và báo chí đi song song, hỗ trợ nhau.
Đọc lại báo Phong Hoá hôm nay, bạn sẽ thấy một thứ tiếng Việt rất gần với ta, nhanh, gọn, hóm. Đó cũng là một phần di sản của nhóm.
Tiểu thuyết luận đề: Đoạn tuyệt và cuộc chiến với lễ giáo
Nhiều tiểu thuyết của nhóm được gọi là tiểu thuyết luận đề, tức viết để chứng minh một quan điểm. Quan điểm xuyên suốt là cá nhân có quyền tự do hạnh phúc, chống lại sự áp đặt của đại gia đình phong kiến.
Đoạn tuyệt của Nhất Linh là ví dụ tiêu biểu. Loan, một cô gái có học, bị ép lấy Thân, con nhà phú hộ. Về nhà chồng, nàng bị mẹ chồng hành hạ, bị coi như người hầu. Trong một lần xô xát, nàng lỡ tay gây ra cái chết của chồng, rồi ra toà và được tha bổng.
Câu chuyện mang tính chất một bản cáo trạng. Lời bào chữa ở toà án gần như là lời của chính tác giả, kết tội cả một chế độ gia đình.
Nửa chừng xuân của Khái Hưng cũng xoay quanh chuyện tình bị gia đình ngăn cản, với nhân vật Mai mạnh mẽ, tự trọng. Đọc những cuốn này, bạn hiểu vì sao chúng từng làm cả một thế hệ thanh niên xôn xao.
Đóng góp và giới hạn
Đóng góp lớn nhất có lẽ ở ngôn ngữ. Tôn chỉ của nhóm có ý dùng lối văn giản dị, dễ hiểu, ít chữ Nho. Nhờ đó văn xuôi tiếng Việt thoát khỏi lối biền ngẫu cầu kỳ, trở nên trong sáng, tự nhiên, gần lời nói.
Đóng góp thứ hai là đưa đời sống nội tâm cá nhân vào tiểu thuyết. Nhân vật có suy nghĩ, giằng xé, có quyền yêu và quyền chọn. Đây là bước chuyển rất lớn của tiểu thuyết Việt Nam.
Giới hạn thì nhiều nhà nghiên cứu đã chỉ ra. Tiểu thuyết luận đề đôi khi để luận đề lấn át nhân vật, nhân vật thành người phát ngôn. Thế giới trong nhiều tác phẩm chủ yếu là thế giới của tầng lớp trung lưu thành thị, ít chạm tới đời sống người lao động.
Biết cả hai mặt giúp ta đọc công bằng. Không thần thánh hoá, cũng không phủ nhận, mà thấy rõ chỗ họ mở đường và chỗ họ chưa đi tới.
Đọc Tự Lực văn đoàn hôm nay
Nếu mới bắt đầu, hãy đọc Đoạn tuyệt để thấy rõ nhất tinh thần của nhóm, rồi đọc truyện ngắn Thạch Lam để thấy một giọng khác hẳn trong cùng một nhóm. Thơ Thế Lữ và Xuân Diệu thì nằm trong mạch Thơ mới mà mình đã có một tập riêng.
Khi đọc, hãy đặt tác phẩm vào thời của nó. Những xung đột mẹ chồng nàng dâu, hôn nhân ép buộc nghe có vẻ cũ, nhưng thời ấy là vấn đề nóng bỏng của cả xã hội.
Và cũng nên để ý xem những câu hỏi ấy đã thật sự cũ chưa. Quyền tự chọn người mình yêu, quyền sống khác với kỳ vọng của gia đình, vẫn là chuyện của nhiều người trẻ hôm nay.
Bạn nghĩ Loan của Đoạn tuyệt nếu sống bây giờ sẽ gặp những rào cản nào, và rào cản nào đã biến mất?
Câu hỏi thường gặp
Tự Lực văn đoàn hoạt động trong bao lâu?
Nhóm hoạt động từ đầu những năm ba mươi đến khoảng đầu những năm bốn mươi thế kỷ trước. Thời gian không dài nhưng ảnh hưởng rất sâu đến văn học hiện đại.
Ai là người sáng lập Tự Lực văn đoàn?
Người khởi xướng và đứng đầu là Nhất Linh, tên thật Nguyễn Tường Tam. Ông cùng các anh em và bạn văn lập nên nhóm, báo và nhà xuất bản.
Tiểu thuyết luận đề là gì?
Là tiểu thuyết viết ra để chứng minh hoặc bảo vệ một quan điểm xã hội, đạo đức nhất định. Nhân vật và tình tiết được sắp đặt phục vụ cho luận đề ấy.
Lý Toét là ai?
Lý Toét là nhân vật biếm hoạ nổi tiếng trên báo Phong Hoá, đại diện cho một chức dịch làng xã quê mùa, hủ lậu. Hình ảnh này dùng để chế giễu những thói tục lạc hậu.
Thạch Lam có viết tiểu thuyết luận đề không?
Thạch Lam chủ yếu viết truyện ngắn và tuỳ bút trữ tình, phong cách khác hẳn tiểu thuyết luận đề. Ông có viết tiểu thuyết Ngày mới, nhưng được nhớ đến nhiều nhất qua những truyện ngắn như Hai đứa trẻ, Gió lạnh đầu mùa.
