Don Quixote là nhân vật của nhà văn Tây Ban Nha Cervantes, một quý tộc nghèo xứ La Mancha đọc truyện hiệp sĩ nhiều đến mức tin mình là hiệp sĩ, rồi lên đường đi cứu đời cùng anh nông dân Sancho Panza. Cuốn sách vừa buồn cười vừa buồn, và thường được coi là một trong những tiểu thuyết hiện đại đầu tiên của thế giới.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Cụm từ đánh nhau với cối xay gió đã đi vào nhiều thứ tiếng, kể cả tiếng Việt, để chỉ một cuộc chiến vô vọng với kẻ thù tưởng tượng. Nhưng câu chuyện đằng sau nó phong phú hơn nhiều. Tập này mình đưa bạn đi cùng chàng hiệp sĩ gầy gò ấy.
Một người đọc sách quá say mê
Nhân vật chính là một nhà quý tộc làng quê đã gần năm mươi tuổi, gầy gò, nghèo, sống với cô cháu gái và bà quản gia. Ông đọc truyện hiệp sĩ suốt ngày đêm, bán cả ruộng để mua sách, đến khi đầu óc lẫn lộn giữa sách và đời.
Ông tự phong cho mình cái tên Don Quixote xứ Mancha, khoác bộ giáp cũ, cưỡi con ngựa còm đặt tên là Rocinante, và chọn một cô gái nông dân làng bên làm người tình trong mộng, gọi nàng là Dulcinea xứ Toboso. Cô gái ấy thậm chí không biết chuyện này.
Đây là một ý tưởng rất táo bạo: nhân vật chính bị chính văn chương làm cho điên. Cervantes vừa giễu những cuốn truyện hiệp sĩ sáo rỗng thời ấy, vừa hỏi một câu lớn hơn: sách có thể làm gì với một con người.
Người đọc hôm nay, sống giữa màn hình và những câu chuyện được kể liên tục, có lẽ hiểu câu hỏi ấy rõ hơn ai hết.
Cối xay gió, đàn cừu và quán trọ
Cảnh nổi tiếng nhất: Don Quixote thấy mấy chục chiếc cối xay gió trên cánh đồng, tin chắc đó là những gã khổng lồ. Mặc Sancho can ngăn, ông thúc ngựa xông tới, đâm ngọn giáo vào cánh quạt, bị hất văng xuống đất. Ông giải thích rằng một phù thuỷ đã biến khổng lồ thành cối xay để cướp vinh quang của ông.
Những cảnh tương tự lặp lại: đàn cừu thành đạo quân, quán trọ thành lâu đài, chậu cạo râu của người thợ cạo thành chiếc mũ trụ thần. Mỗi lần, thực tế đánh ông một trận đau, và mỗi lần ông lại tìm ra lời giải thích để giữ nguyên giấc mơ.
Đọc lướt, ta chỉ thấy buồn cười. Đọc chậm, ta thấy một điều rất buồn: một con người cố sống theo lý tưởng cao đẹp trong một thế giới không còn chỗ cho lý tưởng ấy. Ông muốn bảo vệ kẻ yếu, giúp người bị oan, nhưng gần như lần nào cũng làm hỏng việc.
Đó là cái gốc của nghĩa bóng cụm từ đánh nhau với cối xay gió. Nhưng cũng có người đọc thấy ở đó sự cao quý của kẻ dám mơ.
Sancho Panza: đôi chân trên mặt đất
Đồng hành với Don Quixote là Sancho Panza, một nông dân béo, chất phác, thực tế, được hứa cho làm thống đốc một hòn đảo nếu đi theo. Sancho cưỡi con lừa, nói toàn tục ngữ, lo ăn lo ngủ, thấy cối xay là cối xay.
Hai người tạo thành một cặp hoàn hảo: một bên đầu óc trên mây, một bên chân dính đất. Những cuộc đối thoại của họ là phần hay nhất của cuốn sách, vừa hài hước vừa sâu sắc.
Điều thú vị là càng đi cùng nhau, hai người càng ảnh hưởng nhau. Don Quixote dần biết nghe, Sancho dần biết mơ. Ở phần hai, khi được trao chức thống đốc trong một trò đùa của giới quý tộc, Sancho lại cai trị khôn ngoan và công bằng một cách bất ngờ.
Nhiều người cho rằng cặp đôi này là tổ tiên của vô số cặp đôi trong văn học và điện ảnh sau này: người mơ mộng và người thực tế.
Phần hai: nhân vật biết mình nằm trong sách
Cervantes in phần một vào đầu thế kỷ mười bảy và nó nổi tiếng ngay. Khoảng mười năm sau, phần hai ra đời. Giữa hai phần, một tác giả khác đã tự viết và in một phần tiếp giả mạo.
Cervantes xử lý chuyện này rất hiện đại. Trong phần hai, các nhân vật đã đọc phần một, họ biết Don Quixote là nhân vật trong sách, và họ còn chê bai cả cuốn tiếp giả mạo kia. Don Quixote phải chứng minh mình mới là Don Quixote thật.
Một cuốn sách tự nói về chính nó, nhân vật bàn về việc được viết ra, đó là thủ pháp mà nhiều nhà văn thế kỷ hai mươi mới dùng rộng rãi. Cervantes đã làm từ bốn trăm năm trước.
Đây là một trong những lý do cuốn sách thường được coi là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên: nó không chỉ kể chuyện, mà còn tự ý thức về việc kể chuyện.
Cái kết và cách đọc hôm nay
Cuối truyện, Don Quixote trở về làng, ốm nặng, rồi tỉnh táo lại. Ông nhận lại tên thật, chối bỏ truyện hiệp sĩ, và qua đời. Sancho khóc, thậm chí xin ông đứng dậy để cùng đi tiếp một chuyến phiêu lưu nữa.
Cái kết khiến nhiều người đọc buồn bã một cách lạ lùng. Ta cười ông suốt mấy trăm trang, nhưng khi ông tỉnh lại, ta lại tiếc cái điên của ông. Có lẽ vì cái điên ấy đẹp hơn sự tỉnh táo xung quanh.
Cuốn sách rất dày. Người mới có thể đọc một bản rút gọn có uy tín trước, hoặc đọc chọn những chương nổi tiếng. Nhưng nếu có thời gian, hãy đọc trọn để thấy sự thay đổi của hai nhân vật.
Trong đời bạn, có cuộc chiến nào bạn biết là cối xay gió mà vẫn muốn thúc ngựa xông tới không?
Câu hỏi thường gặp
Cervantes là ai?
Miguel de Cervantes là nhà văn Tây Ban Nha sống vào cuối thế kỷ mười sáu, đầu thế kỷ mười bảy, từng đi lính và bị giam cầm nhiều năm. Ông được coi là nhà văn lớn nhất của văn học Tây Ban Nha.
Đánh nhau với cối xay gió nghĩa là gì?
Cụm từ chỉ việc chiến đấu với một kẻ thù tưởng tượng, hoặc theo đuổi một cuộc chiến vô vọng. Nó bắt nguồn từ cảnh Don Quixote xông vào những chiếc cối xay gió mà tưởng là khổng lồ.
Vì sao Don Quixote được gọi là tiểu thuyết hiện đại đầu tiên?
Vì tác phẩm có nhân vật phát triển qua thời gian, đối thoại sâu sắc, nhiều lớp nghĩa và tự ý thức về việc kể chuyện. Đây là cách gọi phổ biến, dù các nhà nghiên cứu vẫn bàn luận về danh hiệu này.
Dulcinea có phải người thật trong truyện không?
Trong truyện, Dulcinea là tên Don Quixote đặt cho một cô gái nông dân làng bên. Nàng gần như không xuất hiện, chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của chàng hiệp sĩ.
Có nên đọc bản rút gọn Don Quixote không?
Với người mới hoặc học sinh, bản rút gọn có uy tín là bước đầu hợp lý. Khi đã yêu thích nhân vật, đọc bản đầy đủ sẽ cho thấy nhiều tầng nghĩa mà bản rút gọn bỏ mất.
