Những người khốn khổ của Victor Hugo kể cuộc đời Jean Valjean, một người tù khổ sai được một vị giám mục tha thứ, và từ đó dành cả đời còn lại để làm điều thiện. Tác phẩm đặt ra một câu hỏi lớn: con người được định nghĩa bởi lỗi lầm của mình, hay bởi điều mình chọn làm sau lỗi lầm ấy.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Đây là cuốn tiểu thuyết dày, nhiều người biết qua phim hay nhạc kịch mà chưa đọc trọn. Tập này mình kể bạn nghe những khoảnh khắc làm nên nó, và cách để đi hết những trang sách nặng nhưng đáng ấy.
Đôi chân nến bạc
Jean Valjean bị kết án vì ăn cắp một ổ bánh mì cho các cháu đang đói. Vì nhiều lần tìm cách vượt ngục, ông phải ở tù khổ sai mười chín năm. Ra tù, ông mang tấm giấy thông hành màu vàng của kẻ từng phạm tội, đi đâu cũng bị xua đuổi.
Chỉ có giám mục Myriel mở cửa cho ông vào, mời ăn, cho ngủ. Đêm đó Valjean lấy trộm bộ đồ ăn bằng bạc rồi bỏ trốn. Sáng hôm sau, ông bị cảnh sát bắt giải về.
Giám mục nói với cảnh sát rằng chính mình đã tặng bộ đồ bạc, rồi còn trách Valjean sao quên lấy cả đôi chân nến bạc, và trao luôn cho ông. Khi cảnh sát đi, giám mục bảo Valjean hãy dùng số bạc ấy để trở thành người lương thiện.
Đó là khoảnh khắc lòng tốt đánh gục một tâm hồn đã chai sạn. Toàn bộ cuộc đời còn lại của Valjean là để đáp lại hành động ấy. Hai cây chân nến theo ông đến cuối đời.
Javert: luật pháp không có lòng thương
Đối diện với Valjean là thanh tra Javert, một người tin tuyệt đối vào luật pháp. Với Javert, kẻ đã phạm tội thì mãi là kẻ phạm tội, không có chuyện thay đổi. Ông săn đuổi Valjean suốt nhiều năm.
Javert không phải kẻ ác. Ông trung thực, kỷ luật, không tham nhũng. Cái bi kịch của ông là không chừa chỗ cho lòng thương trong thế giới quan của mình.
Khi chính Valjean tha mạng cho ông, Javert rơi vào khủng hoảng. Một kẻ tù tội lại cao thượng hơn mình, điều đó phá vỡ toàn bộ niềm tin của ông. Ông không chịu nổi, và tìm đến cái chết ở dòng sông Seine.
Đặt Valjean và Javert cạnh nhau, Victor Hugo đối chất hai cách nhìn con người: một bên tin vào sự cứu rỗi, một bên tin vào bản án. Đó là cuộc đối thoại xuyên suốt cuốn sách.
Fantine, Cosette, Gavroche: những người khốn khổ
Tên sách là số nhiều, và Victor Hugo kể về rất nhiều phận người. Fantine, một cô gái nghèo có con nhỏ, gửi con cho vợ chồng chủ quán Thénardier, rồi bị mất việc, phải bán tóc, bán răng, sa vào cảnh cùng cực để có tiền gửi cho con.
Cosette, con gái Fantine, bị nhà Thénardier hành hạ như một đứa ở, cho tới khi Valjean giữ lời hứa với Fantine, đến chuộc em về và nuôi như con ruột. Cảnh Valjean gặp bé Cosette đi xách nước trong đêm tối là một trong những cảnh đẹp nhất của tác phẩm.
Và Gavroche, cậu bé đường phố Paris lém lỉnh, hồn nhiên, ngã xuống trên chiến luỹ trong cuộc khởi nghĩa của sinh viên. Nhân vật nhỏ này để lại ấn tượng lớn đến mức tên cậu trở thành danh từ chung chỉ những đứa trẻ đường phố tinh nghịch.
Qua những con người ấy, Victor Hugo cho thấy cái nghèo không phải tội lỗi, mà là một vết thương của xã hội.
Một cuốn sách dày với nhiều đoạn rẽ ngang
Người đọc lần đầu thường bất ngờ vì Victor Hugo hay dừng câu chuyện lại để viết những đoạn rất dài về chuyện khác: trận Waterloo, hệ thống cống ngầm Paris, tu viện, tiếng lóng đường phố. Có những đoạn kéo dài cả trăm trang.
Với người đọc thời nay, những đoạn này dễ gây nản. Nhưng chúng có lý do: Hugo muốn dựng cả một bức tranh xã hội, không chỉ kể một câu chuyện. Cống ngầm Paris chẳng hạn, về sau trở thành nơi Valjean cõng Marius bị thương vượt qua để cứu mạng chàng.
Một cách đọc thực tế là đọc lướt những đoạn rẽ ngang ở lần đầu, tập trung vào mạch chính, rồi quay lại chúng ở lần đọc sau. Không ai bắt bạn phải đọc từng chữ theo thứ tự.
Cũng có những bản rút gọn có uy tín, phù hợp cho học sinh hoặc người muốn làm quen trước.
Câu hỏi còn lại với người đọc hôm nay
Những người khốn khổ ra đời giữa thế kỷ mười chín, nhưng câu hỏi của nó vẫn nóng. Xã hội nên đối xử thế nào với người từng phạm tội. Lòng tốt có đủ sức thay đổi một con người không. Luật pháp và lòng thương nên đứng ở đâu.
Victor Hugo nghiêng rõ về phía lòng thương. Nhưng ông không làm Javert thành kẻ ác, nên người đọc vẫn phải tự cân nhắc.
Có lẽ điều đáng giữ nhất từ cuốn sách là hình ảnh giám mục Myriel. Ông không thuyết giảng, chỉ hành động. Một hành động tha thứ đúng lúc đã thay đổi cả một đời người, và qua người ấy, đời của biết bao người khác.
Trong đời bạn, có ai từng trao cho bạn một đôi chân nến bạc, một sự tin tưởng mà bạn không nghĩ mình xứng đáng?
Câu hỏi thường gặp
Victor Hugo là ai?
Ông là nhà văn, nhà thơ, nhà viết kịch lớn của Pháp thế kỷ mười chín, tác giả Những người khốn khổ và Nhà thờ Đức Bà Paris. Ông cũng là một nhân vật có ảnh hưởng trong đời sống xã hội nước Pháp.
Jean Valjean ở tù bao nhiêu năm?
Ông bị kết án vì ăn cắp bánh mì, rồi vì nhiều lần vượt ngục mà tổng cộng phải ở tù khổ sai mười chín năm. Con số ấy cho thấy sự hà khắc của luật pháp thời đó.
Vì sao Javert tự tử?
Vì Javert không thể dung hoà niềm tin tuyệt đối vào luật pháp với sự thật rằng một kẻ từng phạm tội lại cao thượng và đã tha mạng cho mình. Thế giới quan sụp đổ khiến ông không tìm được lối thoát.
Những người khốn khổ có dài không?
Rất dài, bản đầy đủ thường in thành nhiều tập với hơn một nghìn trang. Người mới có thể bắt đầu bằng bản rút gọn có uy tín.
Gavroche là ai?
Gavroche là cậu bé đường phố Paris, con của vợ chồng Thénardier nhưng bị bỏ rơi, sống tự lập, lém lỉnh và dũng cảm. Cậu hy sinh trên chiến luỹ và trở thành một trong những nhân vật được yêu mến nhất của tác phẩm.
