Người mới nên đọc Odyssey như một câu chuyện phiêu lưu trở về nhà: Odysseus, sau cuộc chiến thành Troy, mất thêm mười năm lênh đênh trên biển để về với vợ con ở đảo Ithaca. Nắm trước cách kể bắt đầu từ giữa câu chuyện, chọn một bản dịch có chú thích và đọc theo từng khúc, bạn sẽ đi hết được bộ sử thi gần ba nghìn năm tuổi này.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Odyssey là một trong những câu chuyện cổ nhất mà loài người còn kể. Tên của nó đã thành một từ chung trong nhiều thứ tiếng để chỉ một chuyến đi dài đầy gian nan. Tập này mình làm người dẫn đường cho bạn.
Homer là ai, và có thật không?
Người Hy Lạp cổ cho rằng Homer là một nhà thơ mù, tác giả của hai sử thi Iliad và Odyssey. Nhưng các nhà nghiên cứu đến nay vẫn tranh luận Homer có phải một người cụ thể không, hay là cái tên đại diện cho cả một truyền thống hát kể truyền miệng qua nhiều thế hệ.
Điều chắc chắn hơn là hai sử thi được hình thành trong truyền thống truyền miệng, được những người hát rong thuộc lòng và biểu diễn, rồi mới được ghi lại. Vì vậy chúng có nhiều câu lặp, nhiều tính ngữ cố định như bình minh có ngón tay hồng, rất giống cách sử thi Tây Nguyên lặp lại khi hát kể.
Biết điều này giúp bạn đọc dễ hơn. Đừng khó chịu với những đoạn lặp. Đó là nhịp của người kể chuyện bên ngọn lửa, không phải lỗi của người viết.
Iliad kể một đoạn của cuộc chiến thành Troy, xoay quanh cơn giận của dũng sĩ Achilles. Odyssey kể chuyện sau chiến tranh. Bạn có thể đọc Odyssey trước mà không cần đọc Iliad.
Câu chuyện bắt đầu từ giữa
Odyssey không mở bằng cảnh Odysseus rời Troy. Nó mở khi chàng đã trôi dạt gần mười năm và đang bị nữ thần Calypso giữ lại trên một hòn đảo. Trong khi đó ở Ithaca, nhà chàng bị một đám người cầu hôn chiếm, ăn uống phung phí, ép vợ chàng là Penelope tái giá.
Mấy khúc đầu thậm chí không có Odysseus. Chúng theo chân Telemachus, con trai chàng, lên đường đi tìm tin cha. Người mới đọc hay nản ở đây vì chưa thấy nhân vật chính. Hãy kiên nhẫn, đây là cách dựng sân khấu cho sự trở về.
Những cuộc phiêu lưu nổi tiếng nhất được Odysseus tự kể lại sau đó, khi chàng dạt vào xứ của người Phaeacia và được mời kể chuyện trong bữa tiệc. Tức là phần hấp dẫn nhất là một câu chuyện lồng trong câu chuyện.
Lối mở đầu từ giữa này về sau trở thành một kỹ thuật kinh điển của kể chuyện. Biết trước nó, bạn sẽ không bị lạc.
Những cuộc phiêu lưu người ta nhớ mãi
Trong hang của gã khổng lồ một mắt Polyphemus, Odysseus xưng tên mình là Không Ai. Khi chàng đâm mù mắt gã, gã gào lên rằng Không Ai đang giết tao, và đồng loại tưởng không có ai làm gì nên bỏ đi. Một trò chơi chữ cứu mạng cả đoàn.
Khi đi qua vùng biển có các nàng Sirens, những sinh vật hát hay đến mức thuỷ thủ nghe là lao xuống biển, Odysseus cho bạn đồng hành bịt tai bằng sáp, còn mình thì bắt họ trói vào cột buồm để được nghe mà không chết. Đó là hình ảnh một con người vừa tò mò vừa biết giới hạn của mình.
Còn có nữ phù thuỷ Circe biến bạn đồng hành của chàng thành lợn, có chuyến xuống cõi âm gặp hồn người chết, có những quái vật giữa hai vách đá. Mỗi chuyến phiêu lưu là một thử thách khác nhau về trí khôn, sự kiên nhẫn và cám dỗ.
Điểm chung là Odysseus thắng nhờ trí khôn hơn là nhờ sức mạnh. Người Hy Lạp gọi chàng là người nhiều mưu kế, và đó là phẩm chất cả bộ sử thi tôn vinh.
Penelope và cuộc trở về
Người ta hay nhớ Odysseus, nhưng Penelope cũng mưu trí không kém. Để trì hoãn đám cầu hôn, nàng hứa sẽ chọn chồng khi dệt xong tấm vải liệm cho cha chồng. Ban ngày nàng dệt, ban đêm nàng lén tháo ra, suốt nhiều năm.
Khi Odysseus về tới Ithaca, chàng cải trang làm người ăn xin. Con chó già Argos, nằm trên đống rác, nhận ra chủ, vẫy đuôi rồi chết. Bà vú già nhận ra chàng qua vết sẹo cũ khi rửa chân cho khách. Những cảnh nhận ra ấy là những trang cảm động nhất của sử thi.
Cuối cùng là cuộc thi giương cây cung của Odysseus, bắn tên xuyên qua mười hai chiếc rìu. Chỉ người ăn xin làm được, và cuộc trả thù đám cầu hôn diễn ra. Đoạn này khá dữ dội, như nhiều sử thi cổ.
Penelope vẫn chưa tin ngay. Nàng thử chồng bằng chuyện chiếc giường cưới mà chỉ hai người biết bí mật: nó được đóng từ một gốc cây ô liu còn sống, không thể dời đi. Odysseus nói đúng, và hai người mới thật sự gặp lại nhau.
Đọc Odyssey thế nào cho đỡ ngợp?
Hãy chọn một bản dịch tiếng Việt có lời giới thiệu và chú thích về thần thoại Hy Lạp. Tên thần, tên người rất nhiều, chú thích giúp bạn không phải tra mỗi trang.
Đọc theo khúc, mỗi lần một hai khúc. Sử thi chia làm hai mươi bốn khúc, mỗi khúc gần như một tập phim. Đọc đều mỗi tối một khúc, chưa tới một tháng là xong.
Nếu thấy ngợp, có thể đọc trước những khúc phiêu lưu do Odysseus tự kể, rồi quay lại từ đầu. Nhiều người yêu Odyssey bắt đầu từ cảnh hang Cyclops.
Và hãy nghĩ về chính mình: chuyến đi xa nhất đời bạn là chuyến nào, và thứ gì đã kéo bạn trở về nhà?
Câu hỏi thường gặp
Odyssey và Iliad khác nhau thế nào?
Iliad kể một đoạn trong cuộc chiến thành Troy, tập trung vào chiến trận và cơn giận của Achilles. Odyssey kể hành trình trở về sau chiến tranh của Odysseus, thiên về phiêu lưu, mưu trí và gia đình.
Odyssey có bao nhiêu khúc?
Odyssey được chia thành hai mươi bốn khúc. Cách chia này được cho là có từ các học giả Hy Lạp thời sau, giúp người đọc dễ theo dõi.
Vì sao Odysseus mất mười năm mới về nhà?
Theo sử thi, chàng làm thần biển Poseidon nổi giận sau khi đâm mù mắt Polyphemus, con của thần. Cộng thêm những thử thách, cám dỗ và việc bị Calypso giữ lại, hành trình kéo dài mười năm.
Từ odyssey trong tiếng Anh nghĩa là gì?
Từ này được dùng để chỉ một hành trình dài, nhiều gian truân và biến cố. Nó bắt nguồn từ chính tên của sử thi.
Học sinh có cần đọc Odyssey không?
Không bắt buộc, nhưng đọc sẽ giúp hiểu rất nhiều tác phẩm văn học và phim ảnh về sau vốn mượn cấu trúc hay hình ảnh của nó. Một bản tóm lược có chú thích là bước đầu hợp lý.
