Nên chọn bản dịch có lời người dịch, có chú thích, của nhà xuất bản uy tín, ưu tiên bản dịch trực tiếp từ nguyên tác, và đọc thử một trang xem câu văn tiếng Việt có tự nhiên không. Với thơ, luôn đọc kèm bản dịch nghĩa để biết nguyên tác thật sự nói gì.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Phần lớn văn học thế giới ta đọc qua người dịch. Một bản dịch tốt có thể làm ta yêu một tác giả, một bản dịch kém có thể làm ta tưởng một kiệt tác là sách chán. Tập này mình chia sẻ vài cách chọn cho đỡ thiệt.
Người dịch là tác giả thứ hai
Khi đọc một bản dịch, thật ra bạn đang đọc hai người: tác giả viết ra câu chuyện, và người dịch chọn từng chữ tiếng Việt cho nó. Nhịp câu, giọng văn, cái hài, cái buồn, tất cả đi qua bàn tay người dịch.
Vì vậy cùng một cuốn sách, hai bản dịch có thể cho hai trải nghiệm rất khác. Một bản trung thành từng chữ nhưng đọc cứng. Một bản mượt mà nhưng xa nguyên tác. Bản tốt là bản giữ được cả nghĩa lẫn hồn.
Hãy để ý tên người dịch trên bìa. Khi đã gặp một người dịch mình tin, những cuốn khác do người ấy dịch thường cũng đáng tin.
Và hãy đọc lời người dịch nếu có. Một người dịch nghiêm túc thường giải thích những lựa chọn khó, những chỗ không dịch được, cách họ xử lý tên riêng. Đó là dấu hiệu của sự cẩn trọng.
Dịch trực tiếp hay qua ngôn ngữ trung gian?
Có những bản dịch không đi thẳng từ nguyên tác mà qua một ngôn ngữ thứ ba, ví dụ một tiểu thuyết được dịch sang tiếng Việt từ bản tiếng Pháp hay tiếng Anh của nó. Mỗi lần chuyển ngữ là một lần mất mát và một lần thêm vào.
Không phải bản dịch qua trung gian nào cũng kém. Có những bản ra đời khi chưa có người dịch thạo nguyên ngữ, và vẫn là những bản dịch quý. Nhưng nếu có lựa chọn, bản dịch trực tiếp thường gần nguyên tác hơn.
Thông tin này thường ghi ở trang đầu sách, dịch từ nguyên bản tiếng gì. Mất vài giây để xem, nhưng giúp bạn hiểu mình đang đọc cái gì.
Với những tác phẩm lớn có nhiều bản dịch, bạn có thể tìm đọc nhận xét của người đọc lâu năm hoặc giới nghiên cứu về các bản ấy trước khi chọn.
Thơ dịch: luôn đọc kèm dịch nghĩa
Thơ là thứ khó dịch nhất, vì nghĩa gắn với âm thanh, nhịp và chữ. Lấy bài Tĩnh dạ tứ của Lý Bạch làm ví dụ. Phiên âm là: sàng tiền minh nguyệt quang, nghi thị địa thượng sương, cử đầu vọng minh nguyệt, đê đầu tư cố hương.
Dịch nghĩa đại ý: trước giường ánh trăng sáng, ngỡ là sương trên mặt đất, ngẩng đầu nhìn trăng sáng, cúi đầu nhớ quê cũ. Bản dịch thơ quen thuộc trong sách giáo khoa là: đầu giường ánh trăng rọi, ngỡ mặt đất phủ sương, ngẩng đầu nhìn trăng sáng, cúi đầu nhớ cố hương.
Đặt cạnh nhau, bạn thấy bản dịch thơ giữ được cặp ngẩng đầu, cúi đầu rất đẹp, nhưng thêm chữ rọi, một động từ mà nguyên tác không có, làm ánh trăng có chuyển động. Nguyên tác tĩnh hơn, chỉ có ánh trăng sáng nằm đó. Một chữ thôi mà sắc thái đã khác.
Thú vị hơn, có ý kiến cho rằng chữ sàng ở đây có thể không phải chiếc giường mà là thành giếng, và vấn đề này vẫn còn được bàn. Chỉ khi đọc nguyên tác và dịch nghĩa, bạn mới thấy những tầng ấy.
Tên riêng và những dấu hiệu nhỏ
Sách dịch cũ thường phiên âm tên riêng theo cách đọc tiếng Việt, ví dụ viết tên nhà viết kịch người Anh thành Sếch xpia, hay chàng hiệp sĩ của Cervantes thành Đôn Ki hô tê. Sách dịch gần đây thường giữ nguyên chữ viết gốc. Cả hai cách đều có lý do.
Điều quan trọng là nhất quán trong một cuốn sách, và có chú thích khi cần. Một bản dịch mà tên nhân vật đổi cách viết giữa các chương là dấu hiệu làm ẩu.
Chú thích là một dấu hiệu khác. Những tác phẩm có nhiều phong tục, điển tích, chơi chữ của nước ngoài cần chú thích để người đọc Việt hiểu. Bản dịch không có chú thích nào cho một tác phẩm như vậy thường bỏ sót nhiều thứ.
Cuối cùng là đọc thử. Mở ngẫu nhiên một trang, đọc to một đoạn. Nếu câu văn tiếng Việt nghe gượng, lủng củng như máy dịch, hãy tìm bản khác.
Đọc nhiều bản dịch như đọc nhiều cách hiểu
Với những tác phẩm bạn yêu, đọc hai bản dịch khác nhau là một trải nghiệm rất đáng. Bạn sẽ thấy mỗi người dịch hiểu tác phẩm theo một cách, chọn nhấn vào một điều khác.
Có những câu nổi tiếng mà mỗi bản dịch một khác, và chính sự khác ấy cho bạn thấy câu gốc giàu nghĩa đến mức nào. Câu tồn tại hay không tồn tại của Hamlet chẳng hạn, đã được dịch theo nhiều cách.
Nếu bạn biết chút ngoại ngữ, đọc song song một đoạn nguyên tác với bản dịch là cách học cả ngôn ngữ lẫn văn chương rất thú vị.
Có cuốn sách dịch nào mà bạn yêu đến mức muốn tìm đọc thêm một bản dịch khác để xem nó còn giấu điều gì không?
Câu hỏi thường gặp
Bản dịch tốt có những dấu hiệu gì?
Thường có tên người dịch rõ ràng, lời người dịch, chú thích đầy đủ, ghi rõ dịch từ nguyên bản tiếng gì, và câu văn tiếng Việt tự nhiên. Nhà xuất bản uy tín cũng là một chỉ dấu.
Có nên đọc sách dịch qua ngôn ngữ trung gian?
Có thể đọc nếu không có bản dịch trực tiếp, nhiều bản dịch như vậy vẫn có giá trị. Nhưng nếu có lựa chọn, bản dịch trực tiếp thường gần nguyên tác hơn.
Vì sao đọc thơ dịch cần đọc kèm dịch nghĩa?
Vì bản dịch thơ phải đổi chữ để giữ vần nhịp tiếng Việt, nên có thể thêm hoặc bớt ý. Dịch nghĩa cho biết nguyên tác thật sự nói gì để đối chiếu.
Tĩnh dạ tứ là bài thơ gì?
Đó là bài thơ ngũ ngôn tứ tuyệt của Lý Bạch, nhà thơ đời Đường, nói về nỗi nhớ quê trong một đêm trăng. Bài thơ rất quen với học sinh Việt Nam qua sách giáo khoa.
Tên riêng trong sách dịch nên phiên âm hay giữ nguyên?
Cả hai cách đều có lý do: phiên âm dễ đọc với người Việt, giữ nguyên thì dễ tra cứu và gần nguyên tác. Điều quan trọng là nhất quán và có chú thích khi cần.
