Thơ Đường luật thất ngôn bát cú có tám câu, mỗi câu bảy chữ, chia làm bốn phần đề, thực, luận, kết, và hai cặp câu ở giữa phải đối nhau từng chữ. Cách dễ nhất để thấy cái khuôn ấy vận hành là đọc chậm bài Qua Đèo Ngang của Bà Huyện Thanh Quan, một bài thơ Nôm gần như đúng sách giáo khoa về luật.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Thơ Đường luật thường làm người đọc hôm nay ngại vì nghe đầy luật lệ. Nhưng khi hiểu luật để làm gì, bạn sẽ thấy nó giống như khung một ngôi nhà gỗ, chặt chẽ mà vẫn có chỗ cho người thợ giỏi khoe tay nghề.
Tám câu, bốn phần: đề, thực, luận, kết
Bài thơ như sau. Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà. Cỏ cây chen đá lá chen hoa. Lom khom dưới núi tiều vài chú. Lác đác bên sông chợ mấy nhà. Nhớ nước đau lòng con quốc quốc. Thương nhà mỏi miệng cái gia gia. Dừng chân đứng lại trời non nước. Một mảnh tình riêng ta với ta.
Hai câu đầu là phần đề, mở ra hoàn cảnh: người đi đường tới Đèo Ngang lúc chiều tà, cảnh cây cỏ chen chúc hoang sơ. Hai câu ba và bốn là phần thực, tả cụ thể hơn: vài chú tiều, mấy nhà chợ. Hai câu năm và sáu là phần luận, chuyển vào lòng người với nỗi nhớ nước thương nhà. Hai câu cuối là phần kết, gói lại cảm xúc.
Bố cục này đi từ ngoài vào trong, từ cảnh tới tình, rất hợp với lối nghĩ của người xưa. Khi đọc bất kỳ bài thất ngôn bát cú nào, bạn có thể chia sẵn bốn phần như vậy để dễ theo dõi.
Tất nhiên không phải bài nào cũng chia đúng khuôn. Nhưng biết khuôn thì mới thấy được chỗ nhà thơ phá khuôn.
Phép đối: hai câu soi gương vào nhau
Hai câu thực và hai câu luận phải đối nhau. Đối nghĩa là từng chữ ở câu trên tương ứng với chữ cùng vị trí ở câu dưới, về loại từ, về nghĩa và về thanh điệu.
Lom khom dưới núi tiều vài chú đối với lác đác bên sông chợ mấy nhà. Lom khom đối lác đác, hai từ láy tả dáng vẻ. Dưới núi đối bên sông, hai chỉ vị trí. Tiều vài chú đối chợ mấy nhà, hai cảnh người thưa thớt. Đọc lên, hai câu như hai nửa của một bức tranh.
Cặp luận còn khéo hơn. Con quốc quốc là tiếng chim cuốc kêu, nhưng quốc cũng nghĩa là nước. Cái gia gia là tiếng chim đa đa, nhưng gia cũng nghĩa là nhà. Tiếng chim vừa là âm thanh của núi rừng, vừa là tiếng lòng nhớ nước thương nhà. Phép đối ở đây kèm luôn cả lối chơi chữ đồng âm.
Phép đối không chỉ để đẹp. Nó buộc người đọc đặt hai hình ảnh cạnh nhau, và chính sự đặt cạnh ấy sinh ra ý nghĩa mới.
Vần, niêm và luật bằng trắc
Bài thơ gieo một vần duy nhất là vần a, ở cuối các câu một, hai, bốn, sáu, tám: tà, hoa, nhà, gia, ta. Đó là cách gieo vần quen thuộc của thể này, toàn bài một vần bằng, gọi là độc vận.
Luật bằng trắc được xác định bởi chữ thứ hai của câu đầu. Ở đây là chữ tới, thanh trắc, nên bài thuộc luật trắc. Từ đó, các chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu của mỗi câu phải theo một sơ đồ xen kẽ bằng trắc nhất định. Người xưa tóm gọn bằng câu nhất tam ngũ bất luận, nhị tứ lục phân minh, nghĩa là chữ lẻ tự do, chữ chẵn phải rõ ràng.
Niêm là sự gắn kết giữa các câu: câu hai niêm với câu ba, câu bốn với câu năm, câu sáu với câu bảy, câu tám với câu một, nghĩa là chữ thứ hai của chúng cùng thanh. Bạn có thể tự kiểm: cây và khom đều bằng, đác và nước đều trắc, nhà và chân đều bằng, tới và mảnh đều trắc.
Nghe thì rắc rối, nhưng mục đích chỉ một: giữ cho cả bài có nhịp lên xuống hài hoà khi ngâm. Luật là âm nhạc được viết thành quy tắc.
Câu kết: ta với ta
Câu cuối, một mảnh tình riêng ta với ta, là chỗ cả bài dồn tới. Giữa trời non nước bao la, con người chỉ còn đối diện với chính mình. Chữ ta lặp hai lần nhưng chỉ một người, như tự nói với bóng mình.
Thú vị là Nguyễn Khuyến cũng kết bài Bạn đến chơi nhà bằng ba chữ ta với ta, nhưng nghĩa khác hẳn. Ở Nguyễn Khuyến, đó là hai con người, chủ và khách, gắn bó đến mức không cần mâm cao cỗ đầy. Ở Bà Huyện Thanh Quan, đó là một con người cô đơn tuyệt đối.
Đặt hai câu kết ấy cạnh nhau là một bài học nhỏ về đọc thơ: cùng một chữ, đặt trong hai bài khác nhau, có thể mang hai nỗi lòng trái ngược.
Cũng nhờ vậy mà ta thấy luật Đường không bóp chết cá tính. Trong một khuôn chung, mỗi nhà thơ vẫn để lại một giọng riêng.
Đọc thơ Đường luật cho người mới
Đừng bắt đầu bằng việc kiểm luật. Hãy đọc to bài thơ vài lần để cảm nhịp và cảnh trước. Luật là thứ để hiểu thêm, không phải cửa vào.
Rồi chia bốn phần, gạch hai cặp đối, và tìm chữ được dùng đắt nhất. Với Qua Đèo Ngang, nhiều người chọn những từ láy lom khom, lác đác, hay cặp chữ quốc quốc, gia gia.
Bạn cũng nên đọc một bài thơ Đường của Trung Hoa qua bản dịch để so sánh. Thơ Nôm Đường luật của người Việt mượn khuôn của Trung Hoa, nhưng chữ là chữ Việt, cảnh là cảnh Việt.
Lần tới đi qua một con đèo lúc chiều xuống, biết đâu bạn sẽ thấy mình lẩm nhẩm câu bước tới Đèo Ngang bóng xế tà.
Câu hỏi thường gặp
Bà Huyện Thanh Quan là ai?
Bà là một nữ sĩ thời Nguyễn, chồng làm tri huyện Thanh Quan nên người đời gọi theo chức của chồng. Thơ bà còn lại không nhiều, nổi tiếng nhất là Qua Đèo Ngang và Thăng Long thành hoài cổ, đều viết bằng chữ Nôm theo luật Đường.
Thất ngôn tứ tuyệt khác thất ngôn bát cú thế nào?
Tứ tuyệt chỉ có bốn câu bảy chữ, không bắt buộc đối, thường dồn ý vào câu cuối. Bát cú có tám câu và bắt buộc đối ở hai cặp câu giữa.
Vì sao thơ Đường gọi là Đường luật?
Vì thể thơ này được định hình chặt chẽ vào thời nhà Đường ở Trung Hoa. Người Việt tiếp nhận và viết bằng cả chữ Hán lẫn chữ Nôm suốt nhiều thế kỷ.
Tiếng chim quốc quốc và gia gia là chim gì?
Quốc quốc là tiếng kêu của chim cuốc, gia gia là tiếng chim đa đa, đều là chim sống ở đồng ruộng, bờ bụi. Nhà thơ dùng tiếng kêu đồng âm với nước và nhà để gửi tâm trạng.
Ngày nay còn ai làm thơ Đường luật không?
Vẫn có, nhất là trong các câu lạc bộ thơ của người cao tuổi. Thơ Đường luật là một thú chơi chữ công phu, được nhiều người yêu thích như một môn nghệ thuật truyền thống.
