Người mới nên bắt đầu Truyện Kiều bằng một bản có chú thích tốt, đọc trước vài đoạn quen như Chị em Thúy Kiều hay Kiều ở lầu Ngưng Bích, nắm bố cục ba phần của câu chuyện, rồi mới đọc trọn từ đầu. Đọc to mỗi ngày một đoạn ngắn dễ đi xa hơn nhiều so với cố đọc một lèo.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Truyện Kiều là tác phẩm ai cũng biết tên, nhiều người thuộc vài câu, nhưng ít người đã đọc trọn. Tập này không phân tích, chỉ chỉ đường: làm sao để một người bận rộn hôm nay đi hết được hơn ba nghìn câu thơ của Nguyễn Du mà không bỏ cuộc giữa chừng.
Biết vài điều trước khi mở sách
Truyện Kiều có tên gốc là Đoạn trường tân thanh, nghĩa là tiếng kêu mới về nỗi đau đứt ruột. Cái tên Truyện Kiều là cách gọi dân gian về sau, theo tên nhân vật chính.
Nguyễn Du không tự nghĩ ra cốt truyện. Ông dựa vào Kim Vân Kiều truyện, một tiểu thuyết văn xuôi Trung Hoa của tác giả ký tên Thanh Tâm Tài Nhân. Nhưng từ một cuốn truyện văn xuôi bình thường, ông viết thành một truyện thơ lục bát với hơn ba nghìn hai trăm câu, đổi hẳn chiều sâu tâm lý và giá trị nghệ thuật.
Biết điều này giúp tránh hai hiểu lầm. Thứ nhất, câu chuyện diễn ra ở Trung Hoa, với tên người tên đất Trung Hoa. Thứ hai, cái lớn của Nguyễn Du không nằm ở chuyện kể gì, mà ở cách kể và cái tâm đặt vào từng nhân vật.
Đọc Truyện Kiều vì thế giống như nghe một bản nhạc quen được một nghệ sĩ lớn chơi lại. Giai điệu có trước, nhưng hồn là của người chơi.
Nắm bố cục ba phần để không lạc
Câu chuyện có thể chia làm ba phần lớn. Phần đầu là gặp gỡ và đính ước: chị em Thúy Kiều, Thúy Vân du xuân, Kiều gặp Kim Trọng, hai người thề nguyền. Phần này ngắn, tươi sáng.
Phần hai là gia biến và lưu lạc, dài nhất và nặng nhất. Gia đình gặp nạn, Kiều bán mình chuộc cha, rồi trải qua mười lăm năm trôi dạt, rơi vào tay những Mã Giám Sinh, Tú Bà, Sở Khanh, rồi gặp Thúc Sinh, Hoạn Thư, rồi Từ Hải.
Phần ba là đoàn tụ. Sau khi trầm mình ở sông Tiền Đường, Kiều được sư Giác Duyên cứu, cuối cùng gặp lại gia đình và Kim Trọng.
Khi đọc, bạn có thể đánh dấu ranh giới ba phần này trong sách. Mỗi lần thấy mệt, nhìn lại biết mình đang ở đâu trên hành trình của Kiều, sẽ thấy bớt ngợp hẳn.
Nên đọc trước những đoạn nào?
Với người mới, mình gợi ý đọc trước những đoạn hay được trích, vì chúng vừa hay vừa dễ vào. Đoạn tả chị em Thúy Kiều cho bạn thấy bút pháp ước lệ tả người. Đoạn Cảnh ngày xuân với câu cỏ non xanh tận chân trời, cành lê trắng điểm một vài bông hoa cho bạn thấy tả cảnh.
Đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, với tám câu bắt đầu bằng buồn trông, là đoạn tả tâm trạng đẹp bậc nhất. Đoạn Trao duyên, khi Kiều nhờ Thúy Vân thay mình lấy Kim Trọng, là một màn độc thoại nội tâm đầy giằng xé.
Đọc mấy đoạn này trước giống như xem vài cảnh hay của một bộ phim trước khi xem trọn. Bạn biết mình sắp gặp điều gì đáng giá, và có động lực đi tiếp.
Sau đó hãy quay lại câu đầu, trăm năm trong cõi người ta, và đọc theo đúng thứ tự.
Vượt qua điển cố và chữ khó
Truyện Kiều dùng nhiều điển cố, tức những câu chuyện, nhân vật, thành ngữ trong sách xưa được nhắc gọn trong vài chữ. Ngay câu thứ ba, trải qua một cuộc bể dâu, đã là một điển: bãi biển hoá ruộng dâu, chỉ sự đổi thay lớn lao của cuộc đời.
Đừng cố hiểu hết mọi điển cố ở lần đọc đầu. Hãy đọc chú thích cho những chỗ làm bạn vướng thật sự, còn chỗ nào hiểu đại ý được thì cứ đọc tiếp. Lần đọc sau, bạn sẽ quay lại những chỗ đó.
Một bản in có chú thích cẩn thận của nhà xuất bản uy tín là thứ đáng đầu tư nhất. Có những bản kèm khảo dị, tức ghi lại những chỗ các bản cổ khác nhau, rất hữu ích nếu bạn muốn đi sâu.
Cũng đừng ngại nghe các bản ngâm Kiều. Giọng ngâm giúp bạn cảm nhịp lục bát và nhiều khi làm sáng nghĩa hơn cả chú thích.
Truyện Kiều trong đời sống người Việt
Truyện Kiều không chỉ nằm trong sách. Người xưa bói Kiều, tức mở ngẫu nhiên một trang để đoán việc. Người ta lẩy Kiều, tức mượn câu Kiều để nói chuyện của mình. Có cả những cuộc thi vịnh Kiều, đố Kiều.
Tên nhân vật đi vào lời ăn tiếng nói. Gọi ai là Sở Khanh là chê kẻ lừa tình, gọi là Tú Bà là chỉ kẻ buôn người, nói ghen như Hoạn Thư là ghen kín đáo mà sâu cay. Một tác phẩm mà nhân vật thành danh từ chung là một tác phẩm đã thấm vào máu thịt một dân tộc.
Biết điều này, bạn sẽ thấy đọc Truyện Kiều không chỉ là đọc một tác phẩm cổ, mà là hiểu thêm một phần cách người Việt nói chuyện, cách người Việt nghĩ về phận người.
Nếu đọc mỗi ngày năm mươi câu, chỉ khoảng hơn hai tháng là bạn đi hết. Bạn có muốn thử bắt đầu từ tối nay không?
Câu hỏi thường gặp
Truyện Kiều có bao nhiêu câu?
Truyện Kiều có ba nghìn hai trăm năm mươi tư câu theo các bản phổ biến, toàn bộ viết bằng thể lục bát. Một số bản cổ chênh lệch đôi chút do quá trình chép tay.
Nguyễn Du viết Truyện Kiều bằng chữ gì?
Bằng chữ Nôm, thứ chữ người Việt dựa trên chữ Hán để ghi tiếng Việt. Ngày nay ta đọc qua bản phiên âm sang chữ Quốc ngữ.
Nên đọc bản Truyện Kiều nào?
Nên chọn bản có chú thích kỹ của nhà xuất bản uy tín, tốt nhất có phần giới thiệu và khảo dị. Bản có chú giải điển cố giúp người mới đọc không bị vướng.
Bói Kiều là gì?
Là tục lệ mở ngẫu nhiên một trang Truyện Kiều, đọc câu thơ ở đó để đoán chuyện may rủi. Nó cho thấy tác phẩm đã gần gũi với người Việt đến mức nào, không phải một phương pháp có cơ sở.
Truyện Kiều có khó với học sinh không?
Có những chỗ khó vì điển cố và lối nói ước lệ, nhưng phần lớn câu thơ đọc lên là cảm được. Học sinh nên đọc kèm chú thích và nghe ngâm để thấy cái hay của nhịp thơ.
