Có. Khoa học viễn tưởng là văn học thật khi nó dùng một giả định khoa học hay công nghệ để soi vào con người và xã hội, như Frankenstein của Mary Shelley hay Cỗ máy thời gian của H G Wells. Cái lõi của thể loại không nằm ở tàu vũ trụ hay người máy, mà ở câu hỏi: nếu điều này xảy ra thì con người sẽ ra sao.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Có một thời, nhiều người coi truyện viễn tưởng là thứ đọc chơi, không ngang hàng với văn chương nghiêm túc. Tập này mình muốn nói vì sao định kiến ấy không đứng vững, và đọc thể loại này thế nào cho sâu.
Frankenstein: cuốn tiểu thuyết về trách nhiệm
Frankenstein của nhà văn Anh Mary Shelley, viết từ đầu thế kỷ mười chín khi bà còn rất trẻ, thường được nhắc như một trong những tác phẩm mở đầu thể loại. Nhà khoa học Victor Frankenstein tạo ra một sinh vật sống từ những phần thân thể người chết, rồi ghê sợ chính tạo vật của mình và bỏ chạy.
Một điều nhiều người nhầm: Frankenstein là tên nhà khoa học, không phải tên con quái vật. Sinh vật trong truyện không có tên. Sự vô danh ấy đã nói lên nhiều điều: nó bị chối bỏ ngay từ lúc ra đời.
Sinh vật ban đầu không ác. Nó học nói, học đọc, khao khát được yêu thương. Chỉ khi bị con người xua đuổi, kể cả người tạo ra nó, nó mới trở nên tàn bạo. Câu hỏi của cuốn sách vì vậy không phải khoa học có thể làm gì, mà người tạo ra thứ gì đó có trách nhiệm gì với nó.
Câu hỏi ấy hôm nay càng nóng hơn bao giờ hết, khi con người tạo ra những thứ ngày càng có sức mạnh. Một cuốn sách hơn hai trăm năm tuổi vẫn đang nói về ta.
Jules Verne và H G Wells: hai cách nhìn tương lai
Nhà văn Pháp Jules Verne viết những cuộc phiêu lưu dựa trên khoa học kỹ thuật của thời ông. Hai vạn dặm dưới biển kể về thuyền trưởng Nemo bí ẩn và con tàu ngầm Nautilus đi khắp các đại dương. Đọc Verne, ta thấy niềm tin say mê vào khả năng khám phá của con người.
Nhà văn Anh H G Wells thì tối hơn. Cỗ máy thời gian kể về một nhà phát minh đi tới tương lai rất xa và thấy loài người đã tách thành hai giống: một giống sống trên mặt đất, yếu ớt, ngây thơ, và một giống sống dưới lòng đất. Câu chuyện gợi những suy nghĩ về sự phân chia giai cấp trong xã hội.
Wells còn viết Chiến tranh giữa các thế giới, về cuộc xâm lăng của người sao Hoả. Nhiều người đọc thấy trong đó hình ảnh ngược của chủ nghĩa thực dân: lần này chính những đế quốc lại bị xâm lược.
Hai nhà văn cho thấy hai hướng của thể loại: một bên là phiêu lưu, khám phá, một bên là cảnh báo, phê phán. Cả hai đều là văn học.
Thí nghiệm tư tưởng bằng truyện kể
Cách hiểu hay nhất về khoa học viễn tưởng là coi nó như một thí nghiệm tư tưởng. Nhà văn thay đổi một điều trong thế giới, rồi để câu chuyện cho thấy hệ quả.
Nhà văn Isaac Asimov đặt ra ba định luật cho người máy trong truyện của mình: không được làm hại con người, phải tuân lệnh con người trừ khi trái định luật thứ nhất, phải tự bảo vệ mình trừ khi trái hai định luật trên. Rồi ông viết hàng loạt truyện về những tình huống mà các định luật ấy va chạm nhau, gây ra những hậu quả bất ngờ.
Đó chính là cách văn học làm việc: không đưa ra lý thuyết, mà cho thấy lý thuyết vận hành trong đời sống của nhân vật. Những câu hỏi về máy móc thông minh mà hôm nay ta đang tranh luận, truyện viễn tưởng đã đặt ra từ lâu.
Khi đọc, hãy hỏi: giả định thay đổi ở đây là gì, và cuốn sách đang thật sự nói về vấn đề gì của thời nó ra đời.
Vì sao từng bị coi nhẹ?
Có một thời, khoa học viễn tưởng gắn với những tạp chí giá rẻ, truyện phiêu lưu dễ dãi, bìa vẽ quái vật. Nhiều tác phẩm đúng là chỉ để giải trí. Định kiến từ đó mà ra.
Nhưng thể loại nào cũng có tác phẩm tầm thường và tác phẩm lớn. Không ai coi thường tiểu thuyết vì có nhiều tiểu thuyết dở. Viễn tưởng cũng vậy.
Ngày nay, những tác phẩm viễn tưởng hay được giảng dạy trong trường đại học, được nghiên cứu nghiêm túc. Ranh giới giữa văn chương nghiêm túc và văn chương thể loại ngày càng mờ đi.
Điều quan trọng không phải cái nhãn thể loại, mà là tác phẩm có giúp ta hiểu thêm về con người không.
Bắt đầu đọc viễn tưởng thế nào?
Nếu bạn chưa từng đọc, hãy bắt đầu với những tác phẩm kinh điển ngắn: Cỗ máy thời gian của Wells, hay vài truyện ngắn về người máy của Asimov. Chúng dễ đọc, ý tưởng rõ.
Rồi đọc Frankenstein để thấy chiều sâu triết lý mà thể loại có thể đạt tới. Đừng nghĩ tới hình ảnh quái vật trong phim, cuốn sách khác hẳn.
Khi đọc, đừng quá bận tâm khoa học trong truyện có chính xác không. Nhiều điều Jules Verne tưởng tượng đã thành hiện thực, nhiều điều thì không. Điều đáng giữ là câu hỏi về con người.
Nếu được đặt ra một giả định cho thế giới ngày mai, bạn sẽ chọn điều gì, và bạn đoán con người sẽ thay đổi ra sao?
Câu hỏi thường gặp
Ai được coi là người mở đầu khoa học viễn tưởng?
Không có câu trả lời duy nhất, nhưng Frankenstein của Mary Shelley thường được nhắc như một trong những tác phẩm mở đầu. Jules Verne và H G Wells cũng hay được gọi là những người đặt nền móng.
Frankenstein có phải tên con quái vật không?
Không. Frankenstein là họ của nhà khoa học Victor, người tạo ra sinh vật. Sinh vật trong tiểu thuyết không có tên, việc gọi nó là Frankenstein là sự nhầm lẫn phổ biến về sau.
Ba định luật người máy là gì?
Đó là ba nguyên tắc Isaac Asimov đặt ra trong truyện của mình: người máy không được làm hại con người, phải tuân lệnh con người, và phải tự bảo vệ mình, theo thứ tự ưu tiên ấy. Chúng là công cụ để ông viết truyện, không phải luật thật.
Khoa học viễn tưởng khác truyện thần kỳ thế nào?
Truyện thần kỳ dựa vào phép màu, không cần giải thích. Khoa học viễn tưởng dựa vào một giả định có vẻ hợp lý về khoa học hoặc công nghệ, dù có thể chưa xảy ra.
Học sinh có nên đọc khoa học viễn tưởng không?
Rất nên. Thể loại này nuôi trí tưởng tượng, khơi tò mò khoa học và tập suy nghĩ về hệ quả của các lựa chọn. Nhiều tác phẩm kinh điển ngắn và dễ đọc.
