Muốn nghị luận về một đoạn thơ mà không cần văn mẫu, hãy đọc to vài lần, ghi lại ấn tượng đầu tiên, tìm mạch cảm xúc của đoạn, chọn ba bốn điểm nhấn về chữ, hình ảnh và nhịp, rồi dựng dàn ý theo chính mạch ấy. Một cảm nhận thật của bạn luôn có giá hơn những câu chữ đẹp vay mượn.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Văn mẫu tồn tại vì nó cho cảm giác an toàn. Nhưng nó cũng làm hàng nghìn bài văn giống nhau, và làm người viết quên mất mình từng cảm thấy gì. Tập này mình làm thử từng bước với một khổ thơ quen, để bạn thấy tự nghĩ không khó như tưởng.
Bước một: đọc to và ghi ấn tượng đầu tiên
Lấy khổ đầu bài Tràng giang của Huy Cận: sóng gợn tràng giang buồn điệp điệp, con thuyền xuôi mái nước song song, thuyền về nước lại sầu trăm ngả, củi một cành khô lạc mấy dòng.
Đọc to ba lần. Rồi ngay lập tức, trước khi nghĩ tới bất kỳ bài phân tích nào, viết ra một hai câu về cảm giác của bạn. Có thể là: buồn, rộng, trôi, cô đơn. Có thể là: mình nhớ cành củi nhất.
Ấn tượng đầu tiên này là vàng. Nó là thứ không văn mẫu nào có, vì nó là của bạn. Cả bài viết sẽ được xây quanh nó.
Đừng lo ấn tượng của mình sai. Nếu nó có chỗ dựa trong câu chữ, nó là một cách đọc hợp lệ.
Bước hai: tìm mạch cảm xúc
Đọc lại và hỏi: cảm xúc đi từ đâu tới đâu. Ở khổ này, hai câu đầu là cảnh sông rộng với con thuyền xuôi theo dòng, nỗi buồn còn lan toả đều đều qua những từ láy điệp điệp, song song.
Câu ba bắt đầu có sự chia lìa: thuyền về một ngả, nước lại sầu trăm ngả. Thuyền và nước vốn đi cùng nhau, nay tách rời.
Câu bốn dồn tất cả vào một hình ảnh nhỏ: một cành củi khô trôi lạc giữa dòng. Từ cái mênh mông, nỗi buồn thu lại thành một thân phận bé nhỏ, lạc lõng.
Nếu đoạn thơ dài hơn, mạch cảm xúc có thể có nhiều chặng hơn, hoặc đi vòng rồi quay lại. Đừng ép nó vào ba bước cho đẹp. Hãy để chính câu chữ dẫn đường, và chỉ đặt tên cho các chặng sau khi đã đọc xong.
Ghi mạch ấy thành một câu: từ mênh mông đến chia lìa đến lạc loài. Đó chính là xương sống bài viết của bạn.
Bước ba: chọn điểm nhấn để phân tích
Đừng phân tích mọi chữ. Chọn ba bốn chỗ mà bạn thấy đắt nhất. Với khổ này, mình gợi ý: hai từ láy điệp điệp, song song; sự đối lập giữa thuyền và nước; và câu cuối.
Câu cuối là chỗ đáng dừng lâu nhất. Bình thường ta nói một cành củi khô, nhưng Huy Cận đảo lên thành củi một cành khô. Chữ củi đứng đầu như được nhấn mạnh, chữ một làm nó cô độc, chữ khô làm nó cạn kiệt sự sống. Rồi lạc mấy dòng, không biết trôi về đâu.
Đây là cách phân tích một chi tiết: gọi tên điều đặc biệt, đặt nó cạnh cách nói bình thường, rồi nói sự khác biệt ấy tạo ra cảm giác gì. Bạn không cần thuật ngữ cao siêu, chỉ cần nhìn kỹ.
Nhiều người đọc thấy trong cành củi ấy hình ảnh con người nhỏ bé giữa vũ trụ rộng lớn, một nỗi buồn rất riêng của Thơ mới. Bạn có thể đi tới đó, hoặc dừng ở cảm nhận của mình, miễn là có căn cứ.
Bước bốn: dựng dàn ý và viết
Mở bài nên đi thẳng: giới thiệu tác giả, bài thơ trong một câu, rồi nêu ngay ấn tượng chủ đạo của bạn về đoạn thơ. Không cần dẫn dắt vòng vo bằng những câu chung chung về thơ ca.
Thân bài đi theo mạch cảm xúc đã tìm ở bước hai. Mỗi đoạn một chặng, mỗi chặng phân tích một hai điểm nhấn. Như vậy bài viết có trình tự tự nhiên, không bị rời rạc.
Kết bài quay lại ấn tượng đầu tiên, giờ đã được làm sâu thêm. Có thể thêm một câu về điều đoạn thơ gợi cho bạn hôm nay. Đừng kết bằng những câu sáo kiểu bài thơ sẽ sống mãi trong lòng người đọc.
Trong lúc viết, mỗi khi dẫn một câu thơ, hãy tự hỏi mình đã nói được gì về nó mà người đọc chưa tự thấy. Nếu chỉ diễn xuôi lại câu thơ bằng lời khác, đoạn ấy chưa phải phân tích.
Viết xong, đọc lại và gạch bỏ mọi câu bạn không thật sự nghĩ. Những câu nghe hay mà không phải của bạn thường là câu thừa.
Có nên đọc bài phân tích của người khác?
Có, nhưng sau khi bạn đã tự nghĩ. Đọc bài phân tích tốt giúp bạn thấy những chỗ mình bỏ sót, học cách diễn đạt. Nhưng đọc trước thì bạn sẽ chỉ thấy điều người khác thấy.
Khi đọc, đừng chép câu chữ. Hãy chép ý tưởng bằng lời của mình, và tự hỏi mình có đồng ý không. Có khi bạn sẽ không đồng ý, và đó là dấu hiệu tốt.
Phụ huynh cũng nên nhớ điều này. Mua sách văn mẫu cho con không giúp con giỏi văn. Ngồi đọc một bài thơ cùng con và hỏi con thấy gì thì giúp nhiều hơn.
Lần tới gặp một đoạn thơ trong đề, bạn thử viết ra ấn tượng đầu tiên trong mười giây trước khi làm bất cứ điều gì khác.
Câu hỏi thường gặp
Nghị luận về một đoạn thơ khác phân tích cả bài thơ thế nào?
Nghị luận về một đoạn thơ tập trung sâu vào một phần nhỏ, phân tích kỹ từng chi tiết. Phân tích cả bài cần bao quát mạch cảm xúc toàn bài, ít đi sâu vào từng chữ hơn.
Mở bài nghị luận văn học nên dài bao nhiêu?
Ba đến năm câu là đủ: giới thiệu tác giả, tác phẩm, đoạn thơ và nêu vấn đề chính. Mở bài quá dài làm loãng bài viết.
Không thuộc đoạn thơ có làm được bài không?
Rất khó, vì nghị luận thơ cần dẫn chứng chính xác từng chữ. Khi học, hãy thuộc những đoạn trọng tâm và hiểu vì sao chúng hay để nhớ lâu hơn.
Đảo ngữ là gì?
Là biện pháp thay đổi trật tự từ thông thường trong câu để nhấn mạnh. Như củi một cành khô thay cho một cành củi khô, làm hình ảnh cành củi nổi bật và gợi cảm giác cô đơn.
Vì sao không nên học thuộc văn mẫu?
Văn mẫu làm bài viết giống của người khác và thiếu cảm nhận riêng, người chấm dễ nhận ra. Quan trọng hơn, nó làm bạn mất cơ hội tập tự đọc và tự nghĩ.
