So sánh nói rõ cái này giống cái kia, thường có chữ như, là, bằng. Ẩn dụ giấu đi vế được so, gọi thẳng sự vật bằng tên của cái giống nó. Hoán dụ thì gọi một thứ bằng một bộ phận hay một dấu hiệu gắn liền với nó. Phân biệt được ba phép này là để thấy câu thơ làm việc thế nào, không phải để dán nhãn cho xong.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Đây là ba biện pháp tu từ mà học sinh nào cũng gặp, và cũng hay nhầm nhất. Tập này mình sẽ đi qua từng phép bằng những câu ca dao và câu thơ quen, rồi nói tới điều quan trọng hơn cả tên gọi.
So sánh: khi câu thơ nói rõ giống cái gì
Thân em như tấm lụa đào, phất phơ giữa chợ biết vào tay ai. Đây là so sánh, vì có đủ hai vế: thân em và tấm lụa đào, nối với nhau bằng chữ như. Người đọc được nói thẳng rằng hai thứ giống nhau.
Nhưng giống ở đâu thì người đọc phải tự nghĩ. Tấm lụa đẹp, quý, mềm. Nhưng tấm lụa cũng bị bày ra giữa chợ, ai trả tiền thì người ấy lấy. Cái đẹp và cái bị động gói trong một hình ảnh, nói về thân phận người con gái không được tự chọn đời mình.
So sánh là phép dễ nhận nhất, nhưng không có nghĩa là đơn giản. Câu so sánh hay luôn chọn được một điểm giống bất ngờ, để người đọc nhìn vật quen bằng con mắt mới.
Khi phân tích, đừng chỉ viết câu thơ dùng so sánh. Hãy chỉ ra hai vế giống nhau ở điểm nào, và điểm ấy nói lên điều gì.
Ẩn dụ: khi vế được so biến mất
Thuyền về có nhớ bến chăng, bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền. Câu ca dao không hề nói ai giống thuyền, ai giống bến. Nhưng người nghe hiểu ngay: thuyền là người ra đi, bến là người ở lại chờ đợi.
Đó là ẩn dụ. Vế được so, tức người con trai và người con gái, đã bị giấu đi. Chỉ còn lại hình ảnh thay thế. Người nghe phải tự nối hai bên dựa trên điểm giống: thuyền thì đi, bến thì đứng yên.
Ẩn dụ vì vậy tạo cảm giác kín đáo, sâu hơn so sánh. Nó không bảo bạn rằng hai thứ giống nhau, nó cho bạn tự nhận ra. Ca dao tình yêu dùng ẩn dụ rất nhiều, vì người xưa ngại nói thẳng chuyện tình cảm.
Mẹo nhận ra ẩn dụ: thấy một hình ảnh mà nếu hiểu theo nghĩa đen thì câu thơ vô lý hoặc nhạt, còn hiểu như một người, một tình cảm thì câu thơ sáng ra. Chẳng ai hỏi con thuyền có nhớ cái bến không.
Hoán dụ: gọi cả bằng một phần
Hoán dụ dựa vào quan hệ gần gũi chứ không dựa vào sự giống nhau. Người ta gọi một người bằng chiếc áo họ mặc, gọi một tập thể bằng nơi họ ở, gọi con người bằng một bộ phận cơ thể.
Câu thơ bàn tay ta làm nên tất cả, có sức người sỏi đá cũng thành cơm là ví dụ hay được dẫn. Bàn tay ở đây không phải bàn tay theo nghĩa đen, mà là người lao động. Lấy bộ phận làm việc trực tiếp để nói cả con người, câu thơ nhấn vào sức lao động.
Trong văn chương trung đại, chữ má hồng thường dùng để chỉ người con gái đẹp. Má hồng gắn liền với người con gái, nên gọi bằng nó là hoán dụ. Ngày nay ta vẫn nói cả làng ra đồng, ý là người trong làng, cũng cùng một lối nghĩ.
Câu hỏi giúp phân biệt: hai thứ này liên quan vì giống nhau, hay vì luôn đi liền với nhau. Giống nhau là ẩn dụ, đi liền là hoán dụ.
Những chỗ học sinh hay nhầm
Nhầm thứ nhất là thấy hình ảnh nào cũng gọi là ẩn dụ. Một câu tả cảnh đơn thuần, con thuyền chở hàng trên sông, không phải ẩn dụ chỉ vì có con thuyền. Phải có một nghĩa thứ hai được gợi ra thì mới là ẩn dụ.
Nhầm thứ hai là lẫn ẩn dụ với hoán dụ ở những hình ảnh như áo, tay, mặt. Hãy dùng câu hỏi giống nhau hay đi liền nhau để kiểm. Áo nâu chỉ người nông dân vì họ mặc áo nâu, đó là đi liền, nên là hoán dụ.
Nhầm thứ ba là coi nhân hoá như một thứ khác hẳn. Thật ra nhân hoá, gán tính cách người cho vật, có họ hàng gần với ẩn dụ. Dòng nước buồn thiu trong thơ Hàn Mặc Tử là nhân hoá, dòng nước được gán nỗi buồn của người.
Có những câu thơ mà chính các nhà nghiên cứu cũng gọi khác nhau. Nếu bạn giải thích được vì sao mình gọi như vậy và nó tạo hiệu quả gì, thế là đủ.
Điều quan trọng hơn cái tên
Biện pháp tu từ không phải đồ trang trí. Mỗi phép là một cách nghĩ. So sánh mời người đọc đặt hai thứ cạnh nhau. Ẩn dụ bắt người đọc tự phát hiện. Hoán dụ dồn sự chú ý vào một chi tiết đặc trưng.
Vì vậy khi phân tích, câu hỏi đáng nhất là: nếu nói thẳng ra thì mất gì. Nói người ra đi và người ở lại thay cho thuyền và bến, câu ca dao mất cả hình ảnh dòng sông, mất sự tế nhị, mất nỗi chờ đợi đứng yên của cái bến.
Người đọc giỏi không phải người gọi tên đúng nhiều phép nhất, mà là người cảm được câu thơ đổi khác ra sao nhờ phép ấy.
Lần tới gặp một câu thơ đẹp, bạn thử viết lại nó bằng lời nói thẳng, rồi để ý xem mình vừa đánh mất điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Ẩn dụ và so sánh ngầm có giống nhau không?
Nhiều sách coi ẩn dụ chính là một kiểu so sánh ngầm, vì vẫn dựa vào điểm giống nhưng giấu vế được so. Cách gọi khác nhau, bản chất gần nhau.
Nhân hoá có phải là ẩn dụ không?
Nhân hoá là gọi hoặc tả vật bằng những từ vốn dành cho người. Nhiều nhà nghiên cứu xếp nó gần với ẩn dụ, nhưng trong nhà trường thường dạy như một biện pháp riêng.
Hoán dụ có mấy kiểu?
Thường gặp là lấy bộ phận gọi toàn thể, lấy vật chứa gọi vật bị chứa, lấy dấu hiệu gọi sự vật, lấy cái cụ thể gọi cái trừu tượng. Không cần thuộc lòng, chỉ cần nhớ chúng đều dựa trên quan hệ đi liền với nhau.
Ca dao Việt Nam hay dùng phép nào nhất?
Ca dao dùng cả ba, nhưng so sánh và ẩn dụ đặc biệt phổ biến, nhất là trong ca dao than thân và ca dao tình yêu. Những cặp hình ảnh như thuyền và bến, trúc và mai, mận và đào xuất hiện rất nhiều.
Làm bài có cần gọi đúng tên biện pháp không?
Gọi đúng tên giúp bài viết chính xác, nhưng phần quan trọng hơn là phân tích tác dụng. Một bài chỉ liệt kê tên biện pháp mà không nói hiệu quả thì chưa phải là phân tích.
