Thơ Nôm được truyền tụng của Hồ Xuân Hương thường có hai tầng nghĩa: tầng ngoài tả một đồ vật hay cảnh vật quen thuộc, tầng trong nói về thân phận và khát vọng của người phụ nữ. Đọc đúng là thấy được cả hai tầng, và nghe ra cái giọng thách thức rất riêng mà hiếm ai thời ấy dám có.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Hồ Xuân Hương được gọi là bà chúa thơ Nôm, nhưng con người bà thì còn nhiều điều chưa rõ. Tập này mình đọc cùng bạn vài bài quen, và cũng nói thẳng những chỗ mà các nhà nghiên cứu còn tranh luận.
Những điều chưa chắc về Hồ Xuân Hương
Trước hết phải nói rõ: tiểu sử Hồ Xuân Hương còn nhiều chỗ mờ. Năm sinh năm mất chưa thống nhất, chuyện chồng con có nhiều thuyết. Có những bài thơ được truyền tụng dưới tên bà mà giới nghiên cứu chưa chắc là của bà.
Vào nửa sau thế kỷ hai mươi, một tập thơ chữ Hán và chữ Nôm mang tên Lưu Hương ký được phát hiện, nhiều nhà nghiên cứu cho là của bà. Giọng thơ trong tập này khác khá nhiều với những bài Nôm truyền tụng, làm bức chân dung càng phức tạp.
Vì thế khi đọc, nên coi những bài quen thuộc là thơ truyền tụng dưới tên Hồ Xuân Hương, và tập trung vào văn bản hơn là vào những giai thoại đời tư.
Sự mơ hồ ấy cũng là một phần sức hút. Bà gần như sống bằng thơ, không bằng tiểu sử.
Bánh trôi nước: hai tầng nghĩa rõ nhất
Thân em vừa trắng lại vừa tròn, bảy nổi ba chìm với nước non. Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn, mà em vẫn giữ tấm lòng son.
Tầng ngoài là một chiếc bánh trôi: bột trắng, viên tròn, thả vào nồi nước sôi lúc chìm lúc nổi, rắn hay nát tuỳ tay người nặn, bên trong có nhân đường đỏ. Tả đúng đến từng chi tiết.
Tầng trong là người phụ nữ: đẹp, nhưng số phận chìm nổi, bị người khác nặn ra thế này thế khác, vẫn giữ tấm lòng son thuỷ chung. Hai chữ thân em mở đầu nối thẳng bài thơ với ca dao than thân, nhưng câu cuối bật lên một chữ mà đầy kiêu hãnh.
Đọc bài này, bạn thấy đúng cơ chế của thơ Hồ Xuân Hương: một vật rất đời thường, tả chính xác đến mức không thể chê, và qua đó nói một điều rất lớn mà không ai bắt bẻ được.
Mời trầu: khi người phụ nữ chủ động
Quả cau nho nhỏ miếng trầu hôi, này của Xuân Hương mới quệt rồi. Có phải duyên nhau thì thắm lại, đừng xanh như lá bạc như vôi.
Tục mời trầu là phép giao tiếp, cũng là cách ngỏ ý trong tình duyên. Ở đây người mời tự xưng tên mình, Xuân Hương, một điều rất táo bạo với người phụ nữ thời ấy. Nàng nói thẳng: nếu có duyên thì hãy đậm đà như miếng trầu têm đỏ, còn không thì đừng bạc bẽo.
Chữ thắm, chữ xanh, chữ bạc vừa là màu của trầu, lá, vôi, vừa là sắc thái của tình cảm. Một lần nữa, hai tầng nghĩa đan vào nhau trong từng chữ.
Bài thơ cho thấy Hồ Xuân Hương không chỉ than thân. Bà đòi hỏi, bà đặt điều kiện, bà nói tiếng nói của người muốn được yêu một cách tử tế.
Tự tình: nỗi cô đơn và sự phản kháng
Chùm thơ Tự tình cho thấy một giọng khác, buồn hơn. Bài thứ hai mở đầu: đêm khuya văng vẳng trống canh dồn, trơ cái hồng nhan với nước non. Chữ trơ đặt ở đầu câu, vừa là trơ trọi, vừa là trơ lì, không chịu khuất.
Hai câu giữa đầy sức mạnh: xiên ngang mặt đất rêu từng đám, đâm toạc chân mây đá mấy hòn. Rêu và đá vốn là những vật nhỏ bé, tĩnh lặng, nhưng dưới ngòi bút bà thì xiên ngang, đâm toạc, như nỗi uất ức đang muốn phá vỡ mọi thứ.
Bài kết bằng ngán nỗi xuân đi xuân lại lại, mảnh tình san sẻ tí con con. Nỗi buồn của thân phận lẽ mọn, phải chia sẻ tình cảm, được nói bằng những chữ rất Nôm, rất đời.
Đọc Tự tình bên cạnh Bánh trôi nước, bạn sẽ thấy Hồ Xuân Hương không chỉ có một màu. Có lúc kiêu hãnh, có lúc táo bạo, có lúc đau đến tận cùng.
Chuyện thanh và tục: đọc sao cho đúng mực
Một số bài thơ truyền tụng dưới tên Hồ Xuân Hương có tầng nghĩa gợi chuyện ái ân. Người xưa gọi đó là thanh mà tục, tục mà thanh: đọc nghĩa ngoài thì hoàn toàn trong sáng, nhưng hình ảnh lại gợi ý khác.
Có hai cách đọc lệch cần tránh. Một là chỉ thấy cái tục rồi cười cợt, bỏ qua tài chơi chữ và ý phản kháng. Hai là né hẳn, coi như bà không bao giờ viết thế, làm mất đi một phần táo bạo của thơ bà.
Nhiều nhà nghiên cứu nhìn tầng nghĩa ấy như một cách bà chế giễu đạo đức giả của những kẻ tự cho mình là quân tử, và khẳng định tự nhiên của con người. Đó là cách đọc có cơ sở và nghiêm túc.
Với học sinh, nên bắt đầu từ những bài như Bánh trôi nước, Mời trầu, Tự tình. Khi đã quen giọng thơ, đọc rộng hơn sẽ hiểu đúng hơn. Lần tới ăn bánh trôi ngày ba tháng ba, bạn có nhớ tới bài thơ bốn câu ấy không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hồ Xuân Hương được gọi là bà chúa thơ Nôm?
Vì bà dùng tiếng Việt trong thơ Nôm điêu luyện và táo bạo hiếm có, với những từ ngữ, hình ảnh rất đời thường. Danh xưng này thường được gắn với nhận xét của nhà thơ Xuân Diệu.
Bánh trôi nước có phải thơ Đường luật không?
Bài thơ viết theo thể thất ngôn tứ tuyệt, bốn câu bảy chữ, là một thể của thơ Đường luật. Nhưng ngôn ngữ hoàn toàn là tiếng Việt bình dân.
Lưu Hương ký là gì?
Là một tập thơ chữ Hán và chữ Nôm được phát hiện ở thế kỷ hai mươi, nhiều nhà nghiên cứu cho là của Hồ Xuân Hương. Vấn đề tác giả của tập thơ và của nhiều bài truyền tụng vẫn còn được thảo luận.
Thơ Hồ Xuân Hương có trong sách giáo khoa không?
Có, những bài như Bánh trôi nước và Tự tình thường được đưa vào chương trình. Đó là những bài tiêu biểu cho giọng thơ và tư tưởng của bà.
Đọc thơ Hồ Xuân Hương cần chú ý điều gì?
Nên chú ý những từ ngữ mạnh, những động từ táo bạo, những hình ảnh đời thường mang hai nghĩa. Và luôn đặt bài thơ vào thân phận người phụ nữ thời phong kiến để hiểu sự phản kháng của bà.
