Truyện ngụ ngôn mượn chuyện loài vật, đồ vật hay con người để gửi một bài học về cách sống. Nó càng ngắn thì càng dễ nhớ và càng dễ áp vào nhiều tình huống khác nhau, nên ít chữ mà nhiều nghĩa. Đọc ngụ ngôn hay là không dừng ở bài học có sẵn, mà thử hỏi ngược lại nó.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Ai cũng thuộc ếch ngồi đáy giếng, thầy bói xem voi từ hồi tiểu học. Tập này mình rủ bạn đọc lại những câu chuyện tưởng đã quá quen ấy, và đi thêm một bước so với bài học trong sách.
Ngụ ngôn hoạt động thế nào?
Ngụ nghĩa là gửi gắm. Ngụ ngôn là lời gửi gắm, nói chuyện này mà ý ở chuyện khác. Con ếch không phải con ếch, mà là con người có tầm nhìn hạn hẹp.
Cấu trúc thường rất gọn: một tình huống, vài nhân vật, một hành động, một hậu quả. Không có tả cảnh dài, không có tâm lý phức tạp. Mọi chi tiết đều phục vụ bài học.
Chọn loài vật làm nhân vật có hai cái lợi. Người nghe dễ chấp nhận lời phê phán vì nó nhắm vào con vật chứ không nhắm vào ai cụ thể. Và mỗi con vật đã mang sẵn những nét tính cách trong tâm thức chung: cáo ranh mãnh, kiến cần cù, ếch nhỏ bé.
Vì vậy ngụ ngôn là một kiểu ẩn dụ kéo dài thành câu chuyện. Hiểu cơ chế ấy, bạn sẽ đọc được cả những ngụ ngôn hiện đại không dùng loài vật.
Ếch ngồi đáy giếng và Thầy bói xem voi
Con ếch sống lâu trong giếng, nhìn lên chỉ thấy bầu trời bé bằng cái miệng giếng, nên tưởng trời chỉ có thế và mình là chúa tể. Một ngày mưa to, nước tràn, ếch ra ngoài, vẫn nghênh ngang như cũ, và bị một con trâu đi qua giẫm bẹp.
Bài học quen thuộc là đừng tự cao vì hiểu biết hạn hẹp. Nhưng để ý kỹ, con ếch không chết vì ở trong giếng, mà chết vì ra ngoài rồi vẫn giữ thói quen cũ. Môi trường đổi mà cách nghĩ không đổi, đó mới là tai hoạ.
Thầy bói xem voi kể năm ông thầy bói mù, mỗi người sờ một bộ phận của con voi rồi khẳng định voi giống cái mình sờ: như con đỉa, như cái đòn càn, như cái quạt, như cột đình, như cái chổi sể. Rồi cãi nhau đến đánh nhau.
Điều thú vị là mỗi người đều nói đúng một phần. Họ sai ở chỗ coi phần mình biết là toàn bộ, và không chịu nghe người khác. Bài học này đặc biệt hợp với thời mỗi người chỉ đọc một nguồn tin.
Aesop, La Fontaine và những ngụ ngôn đi khắp thế giới
Ở phương Tây, Aesop là cái tên gắn với ngụ ngôn từ thời Hy Lạp cổ. Tương truyền ông là một người nô lệ thông minh, nhưng tiểu sử ông phần lớn là truyền thuyết. Những truyện như Con cáo và chùm nho, Rùa và thỏ được gán cho ông.
Thế kỷ mười bảy, nhà thơ Pháp La Fontaine viết lại nhiều ngụ ngôn bằng thơ, thêm vào đó sự dí dỏm, tinh tế và những lời châm biếm xã hội đương thời. Con quạ và con cáo, Con ve và con kiến là những bài rất quen với bạn đọc Việt Nam qua các bản dịch.
Nhiều ngụ ngôn có mặt ở nhiều nền văn hoá với những biến thể khác nhau. Truyện người mù sờ voi chẳng hạn cũng có trong văn hoá Ấn Độ từ rất lâu. Điều đó cho thấy những bài học về con người có tính chung rất lớn.
Khi đọc, hãy để ý ngụ ngôn của mỗi nơi chọn loài vật nào. Người Việt có ếch, có trâu, có voi, những con vật gắn với đời sống nông nghiệp.
Đọc ngược bài học: con ve có đáng trách không?
Con ve và con kiến kể chuyện ve ca hát suốt mùa hè, kiến chăm chỉ tích trữ. Mùa đông tới, ve đói sang xin kiến, kiến hỏi mùa hè chị làm gì, ve đáp mình mải ca hát, kiến đáp vậy bây giờ chị nhảy múa đi. Bài học quen thuộc là phải chăm chỉ, lo xa.
Nhưng nhiều người đọc, kể cả các nhà văn, đã thử đọc ngược. Kiến có quá ích kỷ không. Tiếng hát của ve có phải là một thứ giá trị mà xã hội nên nuôi dưỡng, như nghệ thuật. Có những bản viết lại để kiến chia sẻ, hoặc để ve thành nghệ sĩ được yêu mến.
Đọc ngược không phải để phủ nhận bài học cũ, mà để thấy rằng ngụ ngôn cũng mang quan niệm của thời nó ra đời. Một người đọc trưởng thành có quyền đối thoại với văn bản.
Hãy thử với bất kỳ ngụ ngôn nào bạn thuộc: đặt mình vào vai nhân vật bị phê phán, và xem câu chuyện có còn đơn giản như trước.
Kể ngụ ngôn cho trẻ thế nào?
Ngụ ngôn rất hợp với trẻ nhỏ vì ngắn, có loài vật, có kết thúc rõ. Nhưng đừng kể xong rồi đọc luôn bài học như đọc bảng nội quy. Hãy hỏi con: con thấy con ếch sai ở đâu, nếu là con ếch con sẽ làm gì.
Trẻ thường tìm ra những bài học khác với sách, đôi khi rất bất ngờ. Một bé bảo ếch nên nhìn trước khi đi, một bé khác nói trâu nên nhìn đường. Cả hai đều đáng nghe.
Với trẻ lớn hơn, có thể thử trò đọc ngược như với con ve và con kiến. Đó là bài tập tư duy phản biện rất nhẹ nhàng.
Nếu được tự viết một truyện ngụ ngôn về thói xấu bạn thấy nhiều nhất hôm nay, bạn sẽ chọn con vật nào làm nhân vật chính?
Câu hỏi thường gặp
Truyện ngụ ngôn khác truyện cổ tích thế nào?
Truyện cổ tích kể về số phận con người, thường có phép màu và kết thúc có hậu. Ngụ ngôn ngắn hơn, mục đích chính là gửi một bài học về cách sống, nhân vật thường là loài vật.
Aesop có phải người thật không?
Truyền thống cho rằng Aesop là một người nô lệ sống ở Hy Lạp cổ, nhưng tiểu sử của ông phần lớn mang tính truyền thuyết. Nhiều truyện gán cho ông có thể do nhiều người sáng tác.
La Fontaine là ai?
Jean de La Fontaine là nhà thơ Pháp thế kỷ mười bảy, nổi tiếng với các tập thơ ngụ ngôn viết lại từ những truyện cổ. Thơ ông vừa giản dị vừa sâu sắc, được dịch ra nhiều thứ tiếng.
Thầy bói xem voi muốn nói điều gì?
Truyện phê phán cách nhìn sự việc phiến diện, lấy một phần làm toàn thể và không chịu lắng nghe người khác. Muốn hiểu đúng phải nhìn toàn diện và kết hợp nhiều góc nhìn.
Ngụ ngôn có còn hợp với thời nay không?
Rất hợp, vì những thói xấu như tự cao, phiến diện, lười biếng vẫn tồn tại. Nhiều người còn viết ngụ ngôn hiện đại về mạng xã hội, công sở, đô thị.
