Tùy bút, bút ký và ký sự đều thuộc loại ký, tức viết về người thật việc thật. Ký sự thuật lại sự việc theo trình tự và khá khách quan, bút ký vừa ghi chép vừa suy ngẫm, còn tùy bút để cảm xúc và liên tưởng của người viết dẫn đường. Chỗ khác nhau cốt lõi là người viết lộ mình ra nhiều hay ít trên trang giấy.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Những tên gọi này hay làm học sinh rối, và thật ra ranh giới giữa chúng cũng không bao giờ thẳng tắp. Tập này mình lấy những tác phẩm quen để vẽ cho bạn một tấm bản đồ đủ dùng.
Ký là gì, khác truyện ở đâu?
Truyện là hư cấu: nhân vật, sự việc do nhà văn tạo ra, dù có thể dựa trên đời thật. Ký thì cam kết với sự thật: người có thật, nơi có thật, việc có thật.
Nhưng ký không phải bản tin. Người viết ký chọn lọc, sắp xếp, bình luận, và đưa vào đó cái nhìn, cảm xúc của mình. Chính phần ấy làm ký thành văn học.
Trong loại ký có nhiều thể: ký sự, bút ký, tùy bút, phóng sự, hồi ký, nhật ký. Mỗi thể nằm ở một chỗ trên cái thang đi từ khách quan sang chủ quan.
Thay vì học thuộc định nghĩa, hãy hình dung cái thang ấy. Ở dưới cùng là thuật lại sự việc, ở trên cùng là bộc lộ tâm hồn người viết.
Ký sự: thuật lại một chuyến đi, một sự việc
Ký sự ghi chép một sự việc, một hành trình theo trình tự thời gian, tương đối đầy đủ. Người viết có mặt, có nhận xét, nhưng trọng tâm là sự việc.
Thượng kinh ký sự của Lê Hữu Trác, tức Hải Thượng Lãn Ông, là ví dụ kinh điển. Ông là một danh y, được triệu lên kinh đô để chữa bệnh cho thế tử trong phủ chúa Trịnh, và ghi lại chuyến đi ấy.
Đoạn ông tả những lớp cửa, những vọng gác, những nghi lễ trong phủ chúa, rồi cảnh vị thế tử nhỏ ngồi trên sập vàng, cho người đọc hôm nay thấy một thế giới quyền quý xa hoa và ngột ngạt. Ông không lên án to tiếng, nhưng chi tiết đã đủ nói.
Một điểm đáng quý của ký sự là giá trị tư liệu. Nhờ Lê Hữu Trác, người đời sau biết được cách bài trí, lễ nghi, cả cách người ta ăn uống trong phủ chúa, những thứ mà sử sách chính thống ít khi ghi tới. Văn chương ở đây làm thêm một việc mà sử không làm.
Đọc ký sự, hãy chú ý những chi tiết người viết chọn ghi lại. Họ không thể ghi hết, nên cái được chọn chính là thái độ.
Bút ký: vừa đi vừa nghĩ
Bút ký đứng giữa: vẫn ghi chép người thật việc thật, nhưng người viết suy ngẫm, liên tưởng, bình luận nhiều hơn. Kiến thức, văn hoá, lịch sử được đan vào trang viết.
Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường thường được xếp vào bút ký. Tác giả viết về sông Hương, đi theo dòng sông từ thượng nguồn trong rừng già, qua những vùng đồi, vào thành phố Huế, rồi ra biển. Mỗi đoạn sông được ví với một dáng người con gái.
Xen giữa là lịch sử, âm nhạc, thi ca gắn với dòng sông. Người đọc vừa học được về một vùng đất, vừa thấy một tâm hồn yêu Huế say đắm.
Bút ký hay nhất khi kiến thức và cảm xúc hoà vào nhau, không phải một đoạn giảng bài xen một đoạn tả cảnh.
Tùy bút: để cảm xúc dẫn đường
Tùy bút là thể chủ quan nhất. Người viết đi theo dòng cảm xúc và liên tưởng, có thể nhảy từ chuyện này sang chuyện khác, miễn là cùng một mạch tình cảm. Con người riêng của người viết hiện ra rõ nhất.
Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân là ví dụ nổi bật. Ông tả con sông Đà vừa hung bạo với thác ghềnh, đá trận, vừa trữ tình như một áng tóc trữ tình. Và ông tả ông lái đò vượt thác như một người nghệ sĩ, một vị tướng chỉ huy trận đánh với sóng nước.
Vũ Bằng với Thương nhớ mười hai là một kiểu tùy bút khác: viết về Hà Nội qua mười hai tháng, với nỗi nhớ quê da diết của người ở xa. Những trang về món ăn, về mưa xuân, về hàng quà, ai đọc cũng thấy thèm và nhớ.
Đọc tùy bút, đừng đi tìm cốt truyện hay lập luận chặt. Hãy để mình trôi theo giọng người viết, như nghe một người bạn tài hoa kể chuyện.
Phóng sự và một tấm bản đồ đủ dùng
Phóng sự là thể gần với báo chí, điều tra một vấn đề xã hội, thường có số liệu, có nhân chứng, có thái độ phê phán. Vũ Trọng Phụng với những thiên phóng sự về các tệ nạn xã hội thời ấy là một ví dụ.
Gom lại, bạn có thể nhớ thế này. Ký sự kể việc. Phóng sự điều tra việc. Bút ký kể việc và nghĩ về việc. Tùy bút kể lòng mình qua việc.
Ranh giới giữa chúng không cứng. Một tác phẩm có thể được người này gọi là bút ký, người kia gọi là tùy bút. Khi làm bài, hãy theo cách gọi của sách giáo khoa, nhưng khi đọc thì đừng để cái nhãn cản trở cảm nhận.
Có vùng đất nào bạn yêu đến mức muốn viết vài trang tùy bút về nó, như Nguyễn Tuân với sông Đà hay Vũ Bằng với Hà Nội?
Câu hỏi thường gặp
Ký có phải là văn học không?
Có. Dù viết về người thật việc thật, ký vẫn là văn học vì người viết chọn lọc, tổ chức và thể hiện cái nhìn, cảm xúc của mình bằng ngôn ngữ nghệ thuật.
Người lái đò sông Đà là tùy bút hay bút ký?
Tác phẩm thường được xếp vào tùy bút, in trong tập Sông Đà của Nguyễn Tuân. Đặc điểm là con người tài hoa, uyên bác của tác giả hiện lên rất rõ.
Hồi ký khác ký sự thế nào?
Hồi ký là người viết kể lại những gì mình đã trải qua trong quá khứ, nhìn từ hiện tại. Ký sự thường ghi lại sự việc vừa xảy ra hoặc đang diễn ra, theo trình tự.
Lê Hữu Trác là ai?
Ông là danh y thế kỷ mười tám, hiệu Hải Thượng Lãn Ông, tác giả nhiều sách y học và tập Thượng kinh ký sự. Ông được coi là một ông tổ của nền y học cổ truyền Việt Nam.
Học sinh nhận biết tùy bút thế nào?
Tùy bút có giọng chủ quan mạnh, nhiều cảm xúc, liên tưởng tự do, ít cốt truyện. Đọc lên sẽ thấy người viết hiện diện ở khắp nơi trên trang giấy.
