Chí Phèo bị cướp quyền làm người lương thiện bởi cả một trật tự: Bá Kiến ghen tuông đẩy hắn vào tù, nhà tù biến hắn thành một kẻ khác, rồi làng Vũ Đại và bà cô thị Nở từ chối cho hắn trở lại. Câu hỏi ai cho tao lương thiện vì thế không phải lời say, mà là tiếng kêu của một con người bị chối bỏ.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Chí Phèo là nhân vật mà hầu như người Việt nào cũng biết tên, thậm chí đã thành danh từ chung để chỉ kẻ ăn vạ. Nhưng cái tên ấy trong lời nói hằng ngày đã đánh mất phần quan trọng nhất của nhân vật. Tập này mình trả lại phần ấy.
Từ cái lò gạch cũ đến anh canh điền hiền lành
Chí Phèo ra đời không cha không mẹ. Một anh đi thả ống lươn nhặt được hắn trần truồng xám ngắt trong một cái váy đụp, bên một lò gạch bỏ không. Hắn được người này nuôi, người kia nuôi, lớn lên đi ở cho hết nhà này đến nhà khác.
Năm hai mươi tuổi, hắn làm canh điền cho nhà Bá Kiến. Nam Cao cho biết hắn hiền như đất, từng mơ ước có một gia đình nho nhỏ, chồng cuốc mướn cày thuê, vợ dệt vải. Một mơ ước bình thường của một người nghèo.
Chi tiết quan trọng: khi bà ba nhà Bá Kiến gọi hắn lên bóp chân, hắn chỉ thấy nhục chứ không thấy thích. Chí Phèo lúc ấy có ý thức về nhân phẩm, phân biệt được đúng sai.
Ghi nhớ hình ảnh này là chìa khoá. Nếu chỉ thấy Chí lúc say rượu rạch mặt, ta sẽ nghĩ hắn sinh ra đã là quỷ. Nam Cao cố tình cho ta thấy hắn từng là người tốt.
Con quỷ được tạo ra như thế nào?
Vì ghen, Bá Kiến tìm cớ đẩy Chí vào tù. Bảy tám năm sau, hắn trở về với một bộ dạng khác hẳn: đầu trọc lốc, răng cạo trắng hớn, mặt đen mà rất cơng cơng, mắt gườm gườm, ngực phanh đầy những nét chạm trổ. Hắn uống rượu, chửi bới, ăn vạ, rạch mặt.
Rồi Bá Kiến lại khéo léo biến Chí thành tay sai, dùng hắn để đòi nợ, doạ dẫm. Chí đâm thuê chém mướn, phá hoại bao nhiêu nhà. Từ một nạn nhân, hắn thành công cụ của chính kẻ đã hại mình.
Nam Cao viết rằng hắn là con quỷ dữ của làng Vũ Đại. Nhưng truyện cho thấy rõ con quỷ ấy được tạo ra từ những bàn tay cụ thể: lòng ghen của Bá Kiến, nhà tù thực dân, sự thờ ơ của cả làng.
Đây là chỗ Chí Phèo vượt lên một câu chuyện cá nhân. Nó hỏi cả xã hội: những con quỷ quanh ta đã được làm ra như thế nào.
Thị Nở và bát cháo hành
Một đêm say, Chí gặp thị Nở, người đàn bà xấu đến ma chê quỷ hờn, lại dở hơi, ngủ quên ở vườn chuối nhà hắn. Hai con người bị cả làng coi thường gặp nhau.
Sáng hôm sau, Chí ốm, tỉnh rượu, và lần đầu tiên sau bao năm nghe thấy tiếng chim hót, tiếng người đi chợ, tiếng anh thuyền chài gõ mái chèo đuổi cá. Hắn thấy lòng buồn, nhớ lại ước mơ thời trẻ.
Thị Nở mang tới bát cháo hành nóng. Hắn cảm động, mắt ươn ướt, và muốn làm hoà với mọi người. Thị Nở sẽ mở đường cho hắn. Hắn muốn được làm người lương thiện. Đây là đoạn văn đẹp nhất và cũng tàn nhẫn nhất của truyện, vì người đọc biết hy vọng ấy mong manh đến mức nào.
Nam Cao đặt cuộc hồi sinh của một con người vào tay một người đàn bà bị coi là xấu xí và dở hơi nhất làng. Lòng tốt, hoá ra, đến từ chỗ không ai ngờ.
Ai cho tao lương thiện?
Bà cô thị Nở biết chuyện, phản đối kịch liệt. Bà không thể để cháu mình lấy một thằng chỉ biết rạch mặt ăn vạ. Thị Nở về nhắc lại lời bà cô, rồi bỏ đi. Cánh cửa duy nhất đóng sầm lại.
Chí lại uống, càng uống càng tỉnh, và hắn ngửi thấy hơi cháo hành thoang thoảng. Hắn xách dao đi, định đến giết bà cô thị Nở, nhưng lại đến nhà Bá Kiến. Trước mặt Bá Kiến, hắn nói rằng hắn muốn làm người lương thiện, rồi hỏi ai cho tao lương thiện, làm thế nào cho mất được những vết mảnh chai trên mặt này.
Câu hỏi ấy là đỉnh điểm của truyện. Chí đã nhận ra bi kịch của mình: hắn không thể quay lại, vì cả xã hội đã đóng sổ hắn. Vết sẹo trên mặt là thứ không xoá được, cũng như cái tên Chí Phèo trong mắt dân làng.
Chí đâm chết Bá Kiến rồi tự kết liễu đời mình. Kết cục bi thảm cho thấy với hắn, chết còn hơn tiếp tục sống như một con quỷ.
Cái lò gạch cũ và vòng lặp
Truyện kết bằng hình ảnh thị Nở nhìn nhanh xuống bụng mình, rồi thoáng thấy hiện ra một cái lò gạch cũ bỏ không, xa nhà cửa và vắng người lại qua.
Cái lò gạch cũ là nơi Chí Phèo bị bỏ rơi khi mới sinh. Nay nó hiện ra lần nữa, gợi ý rằng có thể một Chí Phèo mới sắp ra đời, và vòng lặp bi kịch sẽ tiếp tục nếu xã hội không thay đổi.
Một chi tiết thú vị: Nam Cao ban đầu đặt tên truyện là Cái lò gạch cũ. Khi in lần đầu, nhà xuất bản đổi thành Đôi lứa xứng đôi. Về sau tác giả mới đặt lại là Chí Phèo. Ba cái tên, ba cách nhìn vào cùng một câu chuyện.
Lần tới nghe ai đó gọi người khác là Chí Phèo, bạn có nhớ tới anh canh điền hai mươi tuổi từng mơ một gia đình nho nhỏ không?
Câu hỏi thường gặp
Chí Phèo được Nam Cao viết khi nào?
Truyện ra đời đầu những năm bốn mươi thế kỷ trước, là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của văn học hiện thực Việt Nam. Truyện từng mang các tên Cái lò gạch cũ và Đôi lứa xứng đôi.
Vì sao Chí Phèo đến nhà Bá Kiến thay vì nhà bà cô thị Nở?
Trong cơn say và cơn đau, sâu thẳm Chí nhận ra kẻ thù thật sự đã huỷ hoại đời mình là Bá Kiến. Hành động ấy cho thấy hắn đã tỉnh táo nhận ra nguyên nhân bi kịch.
Ý nghĩa của bát cháo hành là gì?
Bát cháo hành là biểu hiện của tình thương mộc mạc, lần đầu Chí được người khác quan tâm. Nó đánh thức bản chất lương thiện và khát vọng hoàn lương trong hắn.
Bá Kiến là người thế nào?
Bá Kiến là cường hào khôn ngoan, thâm hiểm, biết dùng người này trị người kia để giữ quyền lực. Hắn là kẻ trực tiếp đẩy Chí Phèo vào con đường tha hoá.
Hình ảnh lò gạch cũ ở cuối truyện nói gì?
Nó gợi ý về một vòng lặp bi kịch: những đứa trẻ bị bỏ rơi có thể lại trở thành Chí Phèo nếu xã hội không đổi khác. Kết thúc vì vậy mở ra một nỗi lo âu chứ không khép lại.
