Lão Hạc là một ông lão nông dân nghèo thương con vô hạn, thà chọn cái chết đau đớn chứ không chịu tiêu vào mảnh vườn để dành cho con, cũng không chịu phiền luỵ hàng xóm. Nhân vật là hình ảnh đẹp và buồn nhất về lòng tự trọng của người nghèo mà văn học Việt Nam để lại.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Ở những tập trước mình đã nhắc tới Lão Hạc khi nói về người kể chuyện và chi tiết. Tập này mình ngồi riêng với ông lão, để thấy vì sao một truyện ngắn vài trang lại làm bao thế hệ học trò rơi nước mắt.
Một người cha nghèo và mảnh vườn để dành
Lão Hạc có một người con trai. Vì nghèo, không đủ tiền cưới người con gái mình yêu, anh con phẫn chí bỏ đi làm phu đồn điền cao su. Lão ở nhà một mình với con chó vàng mà anh con để lại.
Lão có một mảnh vườn, và lão quyết giữ nó cho con. Lão lý luận rằng mảnh vườn là của mẹ nó cố công để lại, lão không có quyền tiêu vào. Dù đói đến đâu, lão không động tới.
Tình thương con của lão không ồn ào. Không có lời nói to tát nào, chỉ có sự giữ gìn bền bỉ một mảnh đất và những lá thư con gửi về mà lão nhờ ông giáo đọc đi đọc lại.
Hiểu điều này là hiểu mọi lựa chọn về sau của lão. Mọi thứ đều xoay quanh một mục đích: giữ được mảnh vườn cho con.
Cậu Vàng và cuộc bán chó
Lão gọi con chó là cậu Vàng, cho nó ăn trong bát như người, nói chuyện với nó như với một đứa cháu. Con chó là kỷ vật của con trai, là người bạn duy nhất trong những ngày cô quạnh.
Nhưng sau trận ốm, lão không còn sức làm thuê, lại gặp lúc làng mất mùa. Nuôi mình còn khó, nuôi thêm con chó là không thể. Lão buộc phải bán cậu Vàng.
Cảnh lão kể với ông giáo chuyện bán chó là một trong những đoạn văn đau nhất. Mặt lão co rúm lại, những vết nhăn xô lại ép cho nước mắt chảy ra, cái đầu ngoẹo về một bên, cái miệng móm mém mếu như con nít. Lão hu hu khóc, và tự trách mình đã lừa một con chó.
Một ông già khóc vì đã lừa con chó, chi tiết ấy cho thấy lương tâm của lão trong sạch đến mức nào. Lão day dứt với cả một con vật, huống chi với con người.
Sự chuẩn bị âm thầm cho cái chết
Sau khi bán chó, lão sang nhà ông giáo nhờ hai việc. Lão gửi lại mảnh vườn để khi con về thì trao cho nó, và gửi ba mươi đồng bạc dành dụm để khi lão chết thì nhờ hàng xóm lo ma chay, khỏi phiền ai.
Ông giáo bảo lão lo xa quá. Nhưng người đọc lần đọc lại thì hiểu lão đang trăng trối. Rồi lão từ chối mọi sự giúp đỡ, sống bằng củ chuối, sung luộc, rau má. Lão không muốn ăn vào số tiền đã để dành.
Rồi lão xin Binh Tư ít bả chó, nói là để bắt một con chó hay sang vườn. Binh Tư và cả ông giáo đều nghĩ lão định làm chuyện xấu. Ông giáo thấy buồn, nghĩ rằng cuộc đời quả thật cứ mỗi ngày một thêm đáng buồn.
Lão Hạc chết vì bả chó, một cái chết dữ dội, vật vã. Lão đã chọn cái chết để giữ trọn mảnh vườn cho con và không để ai phải tốn kém vì mình. Đó là sự tự trọng đến tận cùng.
Vì sao lòng tự trọng ấy làm ta đau?
Lão Hạc hoàn toàn có thể sống sót nếu bán mảnh vườn, hoặc nhận sự giúp đỡ của ông giáo. Nhưng lão không làm. Với lão, giữ lời với con và không làm phiền người khác quan trọng hơn mạng sống.
Người đọc vừa khâm phục vừa xót xa. Khâm phục vì một người nghèo đến thế mà vẫn giữ được phẩm giá trọn vẹn. Xót xa vì một xã hội đẩy người tốt đến chỗ phải chết mới giữ được phẩm giá.
Đây là cái nhìn hiện thực và nhân đạo của Nam Cao. Ông không lý tưởng hoá cái nghèo, cũng không lên án ai cụ thể. Ông chỉ cho thấy cái giá khủng khiếp mà những người tử tế phải trả trong hoàn cảnh ấy.
Và có lẽ điều làm truyện sống mãi là nó buộc ta tự hỏi: mình sẽ giữ được bao nhiêu phần tự trọng nếu nghèo đến như lão.
Cái nhìn của ông giáo và bài học về hiểu người
Sau khi biết sự thật, ông giáo nghĩ rằng cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng đáng buồn theo một nghĩa khác. Đáng buồn vì người tốt như lão phải chết như thế, nhưng không đáng buồn vì vẫn còn những người như lão.
Trước đó, khi vợ mình tỏ ra khó chịu với lão Hạc, ông giáo tự nhủ rằng nếu không cố tìm hiểu những người quanh mình, ta chỉ thấy họ gàn dở, ngu ngốc, xấu xa, toàn những cớ để tàn nhẫn. Câu ấy như chìa khoá đọc cả truyện.
Truyện vì thế không chỉ là chân dung lão Hạc mà còn là bài học về cách nhìn người. Chính ông giáo, một người tử tế, cũng đã có lúc hiểu lầm lão.
Lần tới bạn thấy ai đó có vẻ khó hiểu, gàn dở, hãy nhớ tới lão Hạc và tự hỏi: mình đã cố tìm hiểu họ chưa?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Lão Hạc không bán mảnh vườn?
Vì lão coi mảnh vườn là tài sản của con trai, do vợ lão để lại. Lão quyết giữ nguyên để khi con về có chỗ làm ăn, dù phải chịu đói và cuối cùng chọn cái chết.
Vì sao Lão Hạc gọi con chó là cậu Vàng?
Cách gọi ấy cho thấy lão yêu quý con chó như người thân, coi nó như đứa cháu. Con chó còn là kỷ vật của người con trai đi xa, nên càng quý hơn.
Lão Hạc chết như thế nào?
Lão chết vì ăn bả chó xin của Binh Tư, một cái chết đau đớn vật vã. Lựa chọn ấy thể hiện quyết tâm giữ mảnh vườn cho con và không phiền luỵ ai.
Câu nói nổi tiếng của ông giáo trong truyện là gì?
Đại ý là cuộc đời chưa hẳn đã đáng buồn, hay vẫn đáng buồn nhưng lại đáng buồn theo một nghĩa khác. Câu nói thể hiện sự thay đổi trong nhận thức của ông giáo sau khi hiểu lão Hạc.
Nhân vật Lão Hạc nói lên điều gì về người nông dân?
Nhân vật cho thấy người nông dân nghèo trước Cách mạng khổ cực nhưng giàu tình thương, giàu lòng tự trọng. Đồng thời truyện tố cáo hoàn cảnh xã hội đã đẩy họ vào bước đường cùng.
