Nhân vật phản diện đáng đọc kỹ vì họ cho thấy cái ác vận hành như thế nào trong đời sống, và vì những phản diện hay nhất không bao giờ đơn giản là xấu. Bá Kiến, Hoạn Thư, Javert hay Iago, mỗi người một kiểu, và hiểu họ là hiểu thêm về chính con người.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Học sinh thường chỉ phân tích nhân vật chính diện, còn phản diện thì gói trong vài câu kiểu độc ác, gian xảo. Tập này mình muốn trả lại cho các phản diện cái chiều sâu mà các nhà văn lớn đã dày công dựng.
Bá Kiến: cái ác khôn ngoan
Bá Kiến trong Chí Phèo không phải loại ác ồn ào. Lão là cường hào già đời, biết cười, biết nói ngọt, biết lúc nào nên mềm lúc nào nên rắn. Nam Cao tả tiếng cười Tào Tháo của lão, tiếng cười của kẻ luôn tính trước mọi nước đi.
Lão có cả một triết lý cai trị: dùng người này trị người kia, đẩy những kẻ liều mạng vào thế phải làm tay sai cho mình. Chí Phèo là sản phẩm của triết lý ấy.
Đọc kỹ Bá Kiến, ta thấy cái ác thật sự nguy hiểm không phải là cái ác lộ mặt, mà là cái ác biết giữ thể diện, biết lợi dụng luật lệ, biết khiến nạn nhân làm việc cho mình.
Phản diện như vậy dạy người đọc một điều rất thực tế: đừng chỉ đề phòng kẻ hung hăng, hãy đề phòng cả nụ cười dễ chịu.
Hoạn Thư: ghen sâu mà có lý
Hoạn Thư trong Truyện Kiều là vợ cả của Thúc Sinh. Khi biết chồng lén lấy Kiều, Hoạn Thư không làm ầm ĩ. Nàng bắt Kiều về làm con hầu, bắt hầu rượu, đánh đàn trước mặt Thúc Sinh, hành hạ cả hai mà ngoài mặt vẫn tươi cười.
Kiểu ghen ấy đã thành thành ngữ trong tiếng Việt: ghen như Hoạn Thư, tức ghen kín đáo mà thâm độc. Nguyễn Du dựng nhân vật này sắc đến mức người đọc vừa sợ vừa phục.
Nhưng điều thú vị là khi bị đưa ra xét xử, Hoạn Thư biện hộ rất khéo: đàn bà ai chẳng ghen, mình từng cho Kiều chép kinh ở Quan Âm các, từng để Kiều trốn đi mà không đuổi. Kiều nghe thấy có lý, và tha.
Hoạn Thư cho thấy Nguyễn Du không vẽ phản diện bằng một màu. Nàng là kẻ gây đau khổ, nhưng cũng là một người đàn bà bảo vệ hôn nhân của mình bằng cách duy nhất nàng biết.
Javert: kẻ không ác mà vẫn gây ác
Javert trong Những người khốn khổ là một phản diện đặc biệt. Ông không tham, không gian, không độc ác vì ham muốn riêng. Ông chỉ tin tuyệt đối vào luật pháp, và tin rằng kẻ đã phạm tội thì không bao giờ thay đổi.
Chính niềm tin cứng nhắc ấy khiến ông săn đuổi Jean Valjean suốt đời, kể cả khi Valjean đã thành người tốt. Ông gây ra đau khổ không phải vì ác ý, mà vì thiếu lòng thương.
Kiểu phản diện này gần với đời thật hơn ta tưởng. Nhiều điều tệ hại trong cuộc sống không do kẻ ác gây ra, mà do những người tận tuỵ với một nguyên tắc mà quên mất con người đứng trước mặt.
Kết cục của Javert, khi niềm tin của ông sụp đổ, là một trong những đoạn bi thương nhất của tác phẩm. Ta không thể ghét ông hoàn toàn.
Iago: cái ác bằng lời nói
Trong bi kịch Othello của Shakespeare, Iago là viên sĩ quan dưới quyền tướng Othello. Hắn căm ghét Othello, và dùng toàn lời nói để huỷ hoại ông: gieo nghi ngờ rằng vợ ông, nàng Desdemona, ngoại tình.
Iago không cần làm gì nhiều. Hắn chỉ gợi ý, nói lửng, giả vờ ngập ngừng như không muốn nói. Một chiếc khăn tay đánh rơi được hắn biến thành bằng chứng. Othello, một người dũng cảm nhưng cả tin, rơi vào bẫy và giết người vợ vô tội.
Điều làm Iago đáng sợ là lý do của hắn mờ nhạt. Hắn nêu vài lý do, nhưng không lý do nào đủ cho mức độ tàn ác ấy. Các nhà phê bình đã tranh luận rất nhiều về điều này.
Iago là bài học về sức mạnh của lời nói và của sự nghi ngờ. Trong thời mà một tin đồn có thể lan nhanh hơn bao giờ hết, hắn vẫn rất đương đại.
Phân tích phản diện thế nào cho sâu?
Hãy hỏi phản diện muốn gì. Bá Kiến muốn giữ quyền, Hoạn Thư muốn giữ chồng, Javert muốn giữ trật tự, Iago muốn trả thù. Hiểu mong muốn là hiểu hành động.
Rồi hỏi họ dùng phương tiện gì: quyền lực, mưu mẹo, luật pháp, lời nói. Mỗi phương tiện cho thấy một kiểu cái ác khác nhau.
Cuối cùng hỏi nhà văn muốn nói gì qua họ. Phản diện thường là nơi nhà văn gửi lời phê phán về một xã hội, một kiểu người, một thói xấu.
Một lỗi hay gặp là viết về phản diện bằng toàn tính từ: độc ác, xảo quyệt, tàn nhẫn. Tính từ không chứng minh được gì. Hãy để chi tiết nói thay: tiếng cười của Bá Kiến, nụ cười của Hoạn Thư khi bắt Kiều đánh đàn, chiếc khăn tay của Iago. Một chi tiết đúng chỗ thuyết phục hơn mười lời lên án.
Trong những phản diện bạn từng đọc, ai là người làm bạn thấy bứt rứt nhất, vì bạn lỡ hiểu được lý lẽ của họ?
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật phản diện là gì?
Là nhân vật đối lập với nhân vật chính diện, thường đại diện cho cái xấu, cái ác hoặc lực lượng gây cản trở. Phản diện hay thường có chiều sâu tâm lý chứ không chỉ là xấu thuần tuý.
Ghen như Hoạn Thư nghĩa là gì?
Thành ngữ chỉ kiểu ghen kín đáo, thâm sâu, bề ngoài vẫn bình thản nhưng hành động rất cay độc. Nó bắt nguồn từ nhân vật Hoạn Thư trong Truyện Kiều.
Javert có phải người xấu không?
Javert không xấu theo nghĩa tham lam hay độc ác cá nhân. Ông là người chính trực nhưng cứng nhắc, thiếu lòng thương, nên gây ra đau khổ cho người khác.
Othello là vở kịch về điều gì?
Othello là bi kịch của Shakespeare về lòng ghen tuông và sự nghi ngờ, khi một vị tướng bị kẻ dưới quyền lừa dối đến mức giết chính người vợ vô tội của mình. Iago là phản diện nổi tiếng nhất của vở.
Phân tích phản diện có cần nêu điểm tốt của họ không?
Nếu văn bản cho thấy những điểm ấy thì nên nêu, vì nó giúp hiểu nhân vật đầy đủ. Nhưng không nên gán cho phản diện những phẩm chất văn bản không có.
