Người lớn nên đọc văn học thiếu nhi vì những cuốn hay nhất được viết cho hai lớp người đọc cùng lúc: trẻ con thấy một câu chuyện, người lớn thấy chính mình. Sự giản dị của chúng không phải là nông cạn, mà là kết quả của một tay nghề rất cao.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Nhiều người lớn ngại cầm sách thiếu nhi, sợ bị coi là trẻ con. Tập này mình muốn nói rằng có những cuốn sách mà chỉ người lớn mới đọc được hết, dù chúng được dán nhãn cho trẻ em.
Hoàng tử bé: cuốn sách cho người lớn từng là trẻ con
Hoàng tử bé của Saint Exupéry mở đầu bằng lời đề tặng một người lớn, kèm một lời xin lỗi trẻ em, và cuối cùng sửa lại thành tặng người lớn ấy khi ông còn là một cậu bé. Ngay từ đầu, cuốn sách đã nói rõ nó viết cho ai.
Người phi công kể rằng hồi nhỏ ông vẽ một con trăn nuốt voi, người lớn nhìn chỉ thấy cái mũ. Từ đó ông thôi vẽ. Chỉ vài trang, cuốn sách đã chạm vào nỗi buồn của biết bao người từng bị người lớn dập tắt trí tưởng tượng.
Những hành tinh mà cậu bé đi qua là một bộ sưu tập người lớn: ông vua ra lệnh cho mọi thứ, kẻ khoe khoang chỉ cần được ngưỡng mộ, nhà buôn đếm sao để sở hữu chúng. Trẻ con thấy buồn cười, người lớn thấy giật mình.
Và lời con cáo về việc cảm hoá, về trách nhiệm với những gì mình đã gắn bó, về điều cốt yếu mắt không nhìn thấy được, là những câu nhiều người lớn chép vào sổ tay.
Andersen: những câu chuyện buồn mà đẹp
Nhà văn Đan Mạch Andersen viết rất nhiều truyện cho trẻ em, và không ngại để chúng buồn. Cô bé bán diêm chết cóng trong đêm giao thừa, sau khi quẹt từng que diêm để thấy lò sưởi, bàn ăn, cây thông và người bà đã mất.
Trẻ con khóc vì thương cô bé. Người lớn đọc lại thì thấy một câu hỏi khó chịu hơn: những người qua đường trong đêm ấy đã ở đâu. Câu chuyện vừa là cổ tích, vừa là lời trách xã hội thờ ơ.
Bộ quần áo mới của hoàng đế thì vui hơn mà sắc không kém. Cả triều đình giả vờ thấy bộ áo vô hình vì sợ bị coi là ngu, cho đến khi một đứa trẻ nói to rằng nhà vua đang không mặc gì. Người lớn ngày nay vẫn dùng câu chuyện này để nói về những điều ai cũng biết mà không ai dám nói.
Andersen cho thấy văn học thiếu nhi có thể chứa nỗi buồn, sự bất công, cái chết, miễn là được kể bằng một trái tim ấm.
Alice và niềm vui của sự vô lý
Alice ở xứ sở thần tiên của Lewis Carroll kể về cô bé Alice rơi xuống hang thỏ, vào một thế giới mà mọi thứ đều đảo lộn: uống một lọ nước thì bé lại, ăn một miếng bánh thì to ra, con mèo biến mất chỉ còn lại nụ cười.
Trẻ con thích sự kỳ lạ, những nhân vật điên rồ, những bữa tiệc trà không bao giờ kết thúc. Người lớn thì thích những trò chơi chữ, những đoạn lý luận ngược đời, những lời châm biếm nhẹ nhàng về luật lệ và người lớn.
Cuốn sách cũng là một ví dụ cho thấy văn học thiếu nhi được phép vô lý. Không phải câu chuyện nào cũng cần bài học. Có những cuốn sách chỉ để vui, để nuôi trí tưởng tượng, và điều đó tự nó đã có giá trị.
Nếu bạn quá mệt vì sự hợp lý của đời người lớn, một buổi chiều với Alice có thể là liều thuốc tốt.
Giản dị là khó
Viết cho trẻ em không được dùng câu dài, chữ khó, lập luận rối. Mọi điều sâu sắc phải được nói bằng những hình ảnh đơn giản: một bông hồng, một que diêm, một cái hang thỏ.
Đó là lý do nhiều nhà văn lớn coi viết cho thiếu nhi là việc khó nhất. Một câu sai giọng, trẻ con bỏ sách ngay. Một bài học gượng ép, trẻ con nhận ra liền.
Ở Việt Nam, Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài là một ví dụ về sự giản dị đầy tay nghề ấy. Người lớn đọc lại sẽ thấy những trang tả loài vật chính xác như nhà tự nhiên học và bài học trưởng thành đau đớn.
Khi đọc sách thiếu nhi, hãy để ý xem nhà văn đã giấu những điều lớn vào những chữ nhỏ thế nào. Đó là một bài học về sự rõ ràng mà người lớn nào cũng cần.
Đọc lại sách tuổi thơ
Mỗi người có một cuốn sách tuổi thơ. Đọc lại nó khi đã lớn là một trải nghiệm đặc biệt: vừa nhận ra những chỗ mình nhớ sai, vừa thấy những tầng nghĩa mà hồi đó không thể thấy.
Nếu có con, hãy đọc cùng con. Bạn sẽ được nhìn cuốn sách qua hai đôi mắt cùng lúc, đôi mắt của đứa trẻ trước mặt và đôi mắt của đứa trẻ năm xưa trong mình.
Nếu không có con, cũng chẳng sao. Sách thiếu nhi hay không cần lý do để đọc.
Cuốn sách nào của tuổi thơ bạn mà đến giờ bạn vẫn nhớ một câu, một hình ảnh, dù đã quên gần hết câu chuyện?
Câu hỏi thường gặp
Hoàng tử bé có phải sách thiếu nhi không?
Hoàng tử bé thường được xếp vào sách thiếu nhi, nhưng chính tác giả đề tặng nó cho một người lớn. Nhiều người coi đây là cuốn sách cho mọi lứa tuổi, mỗi tuổi đọc thấy một điều khác.
Andersen là ai?
Hans Christian Andersen là nhà văn Đan Mạch thế kỷ mười chín, tác giả của những truyện như Cô bé bán diêm, Nàng tiên cá, Vịt con xấu xí. Truyện của ông được dịch ra rất nhiều thứ tiếng.
Văn học thiếu nhi có cần luôn kết thúc có hậu không?
Không nhất thiết. Nhiều tác phẩm thiếu nhi kinh điển có kết thúc buồn, như Cô bé bán diêm. Điều quan trọng là cách kể phù hợp và có người lớn cùng trò chuyện khi cần.
Alice ở xứ sở thần tiên có ý nghĩa gì?
Tác phẩm nổi tiếng với sự vô lý vui nhộn, trò chơi chữ và cái nhìn châm biếm nhẹ nhàng về thế giới người lớn. Nó cho thấy văn học thiếu nhi được phép chỉ để vui và nuôi trí tưởng tượng.
Người lớn đọc sách thiếu nhi có kỳ không?
Không hề. Nhiều cuốn sách thiếu nhi kinh điển chứa những suy ngẫm sâu sắc mà chỉ người lớn mới thấy hết. Đọc chúng còn giúp người lớn hiểu và trò chuyện với trẻ tốt hơn.
