Đọc văn chương khác đọc tin tức ở chỗ đọc tin là để lấy thông tin rồi đi tiếp, còn đọc văn là để sống qua một trải nghiệm bằng chữ. Trong một bản tin, cách nói chỉ là cái vỏ đựng sự việc. Trong một truyện ngắn, cách nói chính là sự việc, nên tóm tắt một truyện hay gần như là đánh mất nó.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học, nơi mình cùng bạn ngồi đọc chậm những trang văn đáng đọc. Tập đầu tiên này mình muốn nói về chuyện tưởng như ai cũng biết: đọc. Vì phần lớn chúng ta học đọc bằng sách giáo khoa và báo, rồi mang nguyên thói quen ấy sang văn chương, và thấy văn chương nhạt mà không hiểu vì sao.
Đọc tin tìm cái gì, đọc văn tìm cái gì?
Khi đọc một bản tin, mắt bạn đi tìm mấy thứ quen thuộc: chuyện gì xảy ra, ở đâu, ai liên quan, hậu quả ra sao. Lấy được mấy thứ đó rồi thì bản tin hết giá trị. Người viết tin giỏi là người giúp bạn lấy chúng nhanh nhất, nên họ đặt điều quan trọng lên đầu và cắt hết chữ thừa.
Văn chương làm gần như ngược lại. Thử tóm tắt truyện Lão Hạc của Nam Cao trong một câu: một ông già nghèo bán con chó rồi tự tìm đến cái chết. Câu đó đúng, nhưng đọc xong bạn không rưng rưng, không nghĩ ngợi gì cả. Thứ làm người ta nhớ Lão Hạc nằm ở cái mặt co rúm lại khi lão kể chuyện bán chó, ở câu chuyện lão hỏi đi hỏi lại về mảnh vườn để dành cho con.
Nói cách khác, thông tin trong văn chương không đứng tách khỏi chữ. Cái nhìn, giọng kể, nhịp câu, chỗ tác giả im lặng, tất cả gộp lại mới thành điều truyện muốn nói. Bỏ đi lớp chữ là bỏ đi chính nội dung.
Vì vậy câu hỏi khi đọc văn không chỉ là chuyện gì xảy ra, mà còn là chuyện ấy được kể ra sao, và vì sao lại kể như thế. Câu hỏi thứ hai mới là chỗ văn chương bắt đầu.
Vì sao chữ trong văn không thay bằng chữ khác được?
Truyện Chí Phèo mở đầu bằng một câu rất ngắn: hắn vừa đi vừa chửi. Bạn thử viết lại kiểu bản tin xem: một người đàn ông say rượu đi trên đường và chửi bới. Nghe đầy đủ hơn, nhưng mất hết. Chữ hắn đặt người đọc ở xa, như dân làng Vũ Đại nhìn một kẻ lạ. Nhịp vừa đi vừa chửi gợi một thứ thói quen lặp lại, như thể cảnh này ngày nào cũng có.
Đó là lý do người đọc văn để ý từng chữ. Không phải vì câu nệ, mà vì nhà văn giỏi chọn chữ như người thợ chọn gỗ. Một tính từ khác, một câu dài hơn, cả cảm giác đã khác đi.
Một cách tập rất hay là thử tự viết lại một câu văn bằng chữ bình thường của mình rồi so với câu gốc. Cái gì rơi mất khi bạn viết lại, đó chính là thứ nhà văn đã làm. Bạn sẽ thấy nhiều khi họ không nói rõ hơn, mà nói ít đi, để người đọc tự điền.
Đọc tin, chữ là cửa kính để nhìn qua. Đọc văn, chữ là tấm tranh để nhìn vào. Đổi cách nhìn ấy là đã đổi được một nửa thói quen đọc.
Đọc chậm một trang văn nghĩa là làm gì?
Đọc chậm không có nghĩa là đọc rề rà từng chữ một. Nó nghĩa là cho phép mình dừng lại khi có gì đó lạ. Một hình ảnh bất ngờ, một câu lặp lại, một chi tiết tưởng thừa. Người đọc vội thì lướt qua, người đọc chậm thì đánh dấu và hỏi.
Cách dễ nhất để bắt đầu là đọc thành tiếng một đoạn ngắn. Khi đọc to, tai bạn sẽ nghe ra nhịp mà mắt bỏ qua. Câu nào dài như hơi thở mệt, câu nào ngắn như một cú dừng. Văn Thạch Lam đọc to lên thấy rõ một nhịp chậm, êm, buồn mà mắt đọc lướt khó nhận ra.
Cách thứ hai là cầm bút chì. Gạch dưới câu nào làm bạn khựng lại, ghi bên lề một chữ thôi: lạ, đẹp, khó hiểu, vì sao. Đến cuối chương, đọc lại những chỗ đã gạch. Thường bạn sẽ thấy chúng nối với nhau thành một sợi chỉ mà lúc đọc chưa thấy.
Cách thứ ba là đọc một đoạn hai lần liền. Lần đầu để biết chuyện, lần sau để thấy cách kể. Với một truyện ngắn vài trang, việc này chỉ thêm mười lăm phút mà đổi hẳn cảm nhận.
Những sai lầm làm văn chương trở nên nhạt
Sai lầm thứ nhất là đọc chỉ để biết kết thúc. Nhiều người lướt qua các đoạn tả cảnh, tả tâm trạng để nhanh tới chỗ ai lấy ai, ai chết. Với truyện trinh thám thì không sao, nhưng với văn chương, những đoạn bị lướt thường chính là trái tim của tác phẩm.
Sai lầm thứ hai là đọc tóm tắt thay cho tác phẩm. Bản tóm tắt cho bạn cốt truyện, đôi khi giúp nhớ trình tự, nhưng nó giống như đọc công thức món ăn rồi nghĩ mình đã ăn. Học sinh hay mắc lỗi này nhất, và cũng là lý do nhiều bạn thấy môn văn khô.
Sai lầm thứ ba là vội tìm bài học. Vừa đọc xong đã hỏi truyện này dạy mình điều gì. Văn chương hay thường không đưa ra một bài học gọn gàng. Nó đặt bạn trước một con người, một tình thế, và để bạn tự rối lên một chút. Cái rối đó có giá trị hơn một câu châm ngôn.
Sai lầm cuối là nghĩ rằng không hiểu ngay thì là mình kém. Có những câu văn cần đọc vài lần, có những truyện phải đến tuổi nào đó mới thấm.
Khi nào thì được phép đọc nhanh?
Nói vậy không có nghĩa lúc nào cũng phải đọc chậm. Với một tiểu thuyết dài vài trăm trang, đọc nhanh lần đầu để nắm chuyện là hoàn toàn hợp lý. Bạn cần biết mình đang ở đâu trong câu chuyện thì mới thưởng thức được từng đoạn.
Cách nhiều người đọc nhiều hay làm là đọc nhanh phần lớn, nhưng chậm hẳn lại ở ba chỗ: trang mở đầu, những cảnh mà nhân vật thay đổi, và trang kết thúc. Ba chỗ đó thường chứa đậm nhất tay nghề của nhà văn.
Còn với truyện ngắn và thơ thì ngược lại, nên đọc chậm ngay từ đầu. Chúng ngắn, mỗi chữ gánh nhiều việc hơn. Đọc lướt một bài thơ tám câu chẳng khác gì nghe một bài hát qua cửa xe đang chạy.
Hãy thử với một truyện ngắn bạn từng học hồi phổ thông. Đọc lại thật chậm, thành tiếng, gạch chân vài chỗ. Mình đoán bạn sẽ ngạc nhiên vì nó khác cái truyện bạn nhớ đến mức nào.
Câu hỏi thường gặp
Đọc văn chương có cần kiến thức chuyên môn không?
Không cần. Bạn chỉ cần sự chú ý và sẵn lòng đọc lại. Kiến thức về thể loại hay văn học sử giúp thấy thêm nhiều tầng, nhưng chúng đến dần khi đọc nhiều, không phải điều kiện để bắt đầu.
Nghe sách nói có được tính là đọc văn chương không?
Có, miễn là bạn nghe chú tâm. Nghe còn có lợi là nhận ra nhịp câu rất rõ. Chỉ có điều khó dừng lại để nghĩ, nên với đoạn hay bạn nên tua lại hoặc tìm bản giấy đọc thêm.
Một ngày nên đọc văn bao lâu?
Không có con số chuẩn. Hai mươi phút đọc chú tâm mỗi ngày đã đủ để đi hết vài cuốn sách mỗi tháng. Đều đặn quan trọng hơn dài.
Vì sao đọc truyện ngắn hồi đi học thấy chán mà giờ đọc lại thấy hay?
Một phần vì hồi đó bạn đọc để làm bài, một phần vì bạn chưa đi qua những trải nghiệm truyện nói tới. Văn chương cần người đọc mang theo đời mình vào trang sách, nên lớn lên đọc lại thường thấy khác.
Có nên đọc phần phân tích trước khi đọc tác phẩm?
Nên đọc tác phẩm trước để có cảm nhận của riêng mình. Đọc phân tích trước thì dễ thấy đúng những gì người khác đã chỉ, và bỏ lỡ những gì chỉ bạn mới thấy.
