Người kể chuyện là giọng nói dẫn bạn đi qua câu chuyện, và giọng nói ấy không phải lúc nào cũng là tác giả. Biết ai đang kể, kể từ chỗ nào và biết được bao nhiêu sẽ đổi hẳn cách bạn hiểu một truyện, nhiều khi đổi luôn cả ý nghĩa của nó.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Hôm nay mình nói về một nhân vật mà người đọc hay quên mất vì nó không có mặt trong truyện, hoặc có mặt mà rất kín đáo. Đó là người cầm micro, người quyết định bạn được thấy gì và không được thấy gì.
Tác giả và người kể chuyện có phải là một?
Tác giả là người thật, có tên trên bìa sách, sống ở một thời, có một cuộc đời. Người kể chuyện là một giọng nói bên trong tác phẩm, do tác giả tạo ra. Hai người có thể rất gần nhau, nhưng không bao giờ trùng khít hẳn.
Trong Hoàng tử bé của Saint Exupéry, người kể là một phi công bị hỏng máy bay giữa sa mạc. Tác giả cũng là phi công thật, nên người ta dễ đồng nhất hai người. Nhưng người phi công trong truyện là một nhân vật, có giọng kể riêng, có nỗi nhớ riêng về cậu bé, và được dựng ra để kể đúng câu chuyện ấy.
Tách hai người ra giúp bạn tránh một lỗi hay gặp: coi mọi điều người kể nói là quan điểm của tác giả. Nhà văn nhiều khi cho người kể nói những điều chính họ không đồng tình, để người đọc tự nhận ra.
Cho nên khi đọc, câu hỏi đầu tiên nên là: ai đang nói với mình đây? Chỉ cần trả lời được câu đó, nhiều chi tiết khó hiểu tự sáng ra.
Ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba khác nhau thế nào?
Kể theo ngôi thứ nhất là khi người kể xưng mình, xưng ta, hay một đại từ tương tự, và là một người trong truyện. Bạn được ở rất gần một con người, nghe họ nghĩ, nhưng chỉ thấy những gì họ thấy. Thế giới bị giới hạn trong một đôi mắt.
Kể theo ngôi thứ ba là khi người kể đứng ngoài, gọi nhân vật bằng tên hoặc bằng hắn, y, thị, anh ta. Người kể kiểu này có thể biết hết mọi chuyện, vào được đầu mọi nhân vật. Cũng có khi họ chỉ bám theo một nhân vật, gần như nhìn qua vai người đó.
Mỗi lựa chọn có giá của nó. Ngôi thứ nhất cho cảm giác thân mật, thật, nhưng hẹp. Ngôi thứ ba cho tầm nhìn rộng, nhưng xa hơn. Nhà văn giỏi chọn ngôi kể theo điều họ muốn bạn cảm thấy chứ không chọn bừa.
Nhiều truyện còn chuyển điểm nhìn rất tinh tế. Câu trước là giọng người kể, câu sau đã như lời trong đầu nhân vật, dù không có dấu ngoặc kép nào. Người nghiên cứu gọi đó là lời nửa trực tiếp. Nhận ra những chỗ chuyển như thế là một niềm vui riêng của người đọc chậm.
Vì sao Nam Cao để ông giáo kể chuyện Lão Hạc?
Lão Hạc không được kể bởi chính lão, cũng không bởi một người kể biết tuốt. Người kể là ông giáo, hàng xóm của lão, một trí thức nghèo đang lo cho gia đình mình. Lựa chọn này làm nên phần lớn sức nặng của truyện.
Vì ông giáo chỉ biết những gì lão Hạc kể và những gì ông nhìn thấy, người đọc cũng bị giữ trong vùng hiểu biết ấy. Khi nghe tin lão xin bả chó của Binh Tư, ông giáo nghĩ lão đã tha hoá, và người đọc cũng nghi theo. Chỉ đến cảnh cuối, sự thật mới vỡ ra, với ông giáo và với bạn cùng một lúc.
Ông giáo còn là người suy ngẫm. Những đoạn ông tự nhủ rằng phải cố mà tìm hiểu những người quanh mình, nếu không ta chỉ thấy họ gàn dở, xấu xa, là những đoạn biến một câu chuyện buồn thành một bài học về cách nhìn người. Nếu không có người kể này, truyện chỉ còn là một số phận.
Thử tưởng tượng Lão Hạc kể bằng ngôi thứ ba biết hết mọi điều. Bạn sẽ biết ngay lão xin bả chó để làm gì, và cú lật cuối biến mất. Một quyết định về người kể đã làm nên cả cấu trúc truyện.
Người kể chuyện không đáng tin là gì?
Có những người kể mà người đọc dần nhận ra không nên tin hết. Họ có thể ngây thơ, có thể tự lừa mình, có thể cố tình che giấu. Giới nghiên cứu gọi họ là người kể chuyện không đáng tin cậy.
Dấu hiệu thường thấy là lời kể mâu thuẫn với chính những gì họ thuật lại. Người kể khẳng định mình bình tĩnh, nhưng câu văn càng lúc càng gấp. Người kể nói người kia là kẻ xấu, nhưng mọi việc làm được kể lại cho thấy điều ngược lại.
Cái hay của kiểu truyện này là người đọc phải làm việc nhiều hơn. Bạn không chỉ nghe chuyện mà còn phải đọc người kể chuyện, như ngồi nghe một người bạn kể về trận cãi nhau của họ và tự đoán xem thật ra ai sai.
Ngay cả ông giáo trong Lão Hạc cũng có lúc hiểu sai, dù ông là người tử tế. Đó là cách Nam Cao cho thấy hiểu một con người khó đến thế nào, kể cả khi mình đã muốn hiểu.
Đọc một truyện, nên hỏi người kể những câu gì?
Mình hay dùng bốn câu hỏi. Ai đang kể. Họ đứng ở đâu, trong hay ngoài câu chuyện. Họ biết đến đâu, có vào được đầu nhân vật khác không. Và họ kể lại vào lúc nào, ngay khi sự việc xảy ra hay nhiều năm sau.
Câu hỏi cuối hay bị bỏ qua nhưng rất quan trọng. Một người kể lại tuổi thơ của mình khi đã già sẽ có giọng tiếc nuối, có những hiểu biết mà đứa trẻ năm ấy chưa có. Khoảng cách thời gian đó tạo ra một lớp buồn rất riêng.
Trả lời bốn câu này xong, bạn sẽ thấy truyện có thêm một chiều sâu. Bạn không chỉ biết chuyện gì xảy ra, mà biết câu chuyện được lọc qua ai.
Lần tới mở một truyện ngắn, bạn thử dừng ở trang đầu và tự hỏi: người đang nói với mình là ai, và họ có lý do gì để kể câu chuyện này không?
Câu hỏi thường gặp
Điểm nhìn trần thuật là gì?
Đó là vị trí mà từ đó câu chuyện được nhìn và kể ra. Điểm nhìn quyết định người đọc được biết gì, cảm thấy gần ai, và chỗ nào bị giấu đi.
Truyện có thể có nhiều người kể không?
Có. Nhiều tiểu thuyết để mỗi chương do một nhân vật kể, cho người đọc thấy cùng một sự việc qua nhiều đôi mắt. Cách làm này rất hợp với những câu chuyện mà sự thật bị mỗi người hiểu một kiểu.
Người kể ngôi thứ nhất có phải luôn là nhân vật chính?
Không nhất thiết. Người kể có thể là nhân vật phụ đứng quan sát, như ông giáo trong Lão Hạc. Kiểu này cho nhà văn vừa có sự gần gũi của ngôi thứ nhất vừa giữ được bí ẩn quanh nhân vật chính.
Làm bài văn có cần nói về người kể chuyện không?
Nếu đề hỏi về nghệ thuật kể chuyện thì rất nên. Chỉ ra người kể là ai và lựa chọn đó tạo hiệu quả gì cho truyện thường cho thấy bạn đọc sâu hơn chỉ kể lại nội dung.
Ca dao, truyện cổ tích có người kể chuyện không?
Có, nhưng thường là một giọng kể chung của cộng đồng, không có cá tính riêng. Chính sự vô danh ấy làm truyện dân gian dễ được kể lại theo nhiều cách ở nhiều vùng.
