Cần biết bối cảnh vừa đủ để hiểu những điều mà nhân vật và người đọc thời ấy coi là hiển nhiên, chứ không cần học cả một cuốn sử. Thứ tự tốt nhất thường là đọc tác phẩm trước, tìm hiểu bối cảnh sau, rồi đọc lại. Và nhớ rằng tác phẩm văn học không phải tài liệu lịch sử.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Hồi đi học, phần hoàn cảnh sáng tác thường là thứ bị học thuộc lòng rồi quên. Tập này mình muốn nói nó dùng để làm gì thật, và vì sao biết quá ít hay quá nhiều đều có thể làm hỏng cách đọc.
Khi thiếu bối cảnh, người đọc lạc ở đâu?
Hãy nghĩ đến truyện Vợ nhặt của Kim Lân. Anh Tràng, một người làm thuê nghèo, quen một người đàn bà qua mấy câu đùa, mời chị ăn bốn bát bánh đúc, rồi chị theo anh về làm vợ. Người đọc hôm nay nếu không biết gì có thể thấy chuyện này lạ, thậm chí khó tin.
Nhưng truyện đặt trong nạn đói khủng khiếp ở miền Bắc năm Ất Dậu. Người chết đói nằm còng queo bên đường, mùi xác người thoảng trong gió. Trong hoàn cảnh ấy, một người đàn bà theo không một người đàn ông chỉ vì miếng ăn là chuyện có thật, và đau đớn. Biết điều đó, cái nhan đề vợ nhặt hiện ra với tất cả sức nặng của nó.
Bối cảnh ở đây không phải chuyện thêm vào cho đủ. Nó là cái nền mà thiếu nó thì cả tác phẩm bị hiểu sai, từ sự ngượng nghịu của Tràng tới nỗi lo của bà cụ Tứ khi thấy con dẫn vợ về.
Vậy dấu hiệu đầu tiên bạn cần tìm hiểu bối cảnh là khi hành động của nhân vật làm bạn thấy vô lý. Rất có thể nó chỉ vô lý với đời sống của bạn, không vô lý với đời sống của họ.
Cái cười của Số đỏ cần biết gì để bật ra?
Số đỏ của Vũ Trọng Phụng là một tiểu thuyết trào phúng. Mà tiếng cười trào phúng luôn nhắm vào một cái gì cụ thể của thời đó. Không biết nó nhắm vào đâu, người đọc chỉ thấy một chuỗi chuyện kỳ quặc.
Tiểu thuyết ra đời giữa những năm ba mươi, lúc Hà Nội rộ lên phong trào Âu hoá, thời trang tân thời, những khẩu hiệu cải cách xã hội được giới thượng lưu thành thị hô hào ồn ào. Vũ Trọng Phụng cười cái lố của lối sống ấy: một anh nhặt banh quần vợt như Xuân Tóc Đỏ nhờ vài câu nói lóm mà được tung hô là nhà cải cách, nhà cứu quốc.
Biết bối cảnh này, bạn thấy mỗi cảnh trong truyện như một tấm biếm hoạ chĩa đúng chỗ. Cảnh đám ma mà con cháu hớn hở vì sắp được chia gia tài, chương truyện thường được trích với tên gọi Hạnh phúc của một tang gia, càng đọc càng thấy sắc.
Điều thú vị là khi đã hiểu đúng cái nền, bạn lại thấy tiếng cười ấy chưa hề cũ. Chỉ cần thay áo tân thời bằng những trào lưu mới, nhiều cảnh vẫn quen một cách khó chịu.
Biết bao nhiêu là đủ?
Mình hay dùng một phép thử đơn giản. Bối cảnh đủ là khi bạn hiểu được những điều nhân vật không cần giải thích với nhau. Họ sợ gì, mơ gì, cái gì là bình thường, cái gì là nhục nhã trong thế giới của họ.
Với một truyện ngắn, thường chỉ cần một hai trang đọc thêm: thời gian truyện xảy ra, tình hình đời sống lúc ấy, một vài nét về tác giả. Với một tác phẩm trung đại như Truyện Kiều, cần thêm chút hiểu biết về lễ giáo phong kiến, về thân phận người phụ nữ, về lối văn ước lệ.
Đọc nhiều hơn thế không có hại, nhưng có một ngưỡng mà sau đó bạn đang học sử chứ không còn đọc văn. Nếu phần tìm hiểu bối cảnh dài hơn chính tác phẩm, có lẽ nên dừng lại và quay về trang sách.
Thứ tự cũng quan trọng. Đọc tác phẩm trước giữ cho bạn cảm nhận tươi nguyên của mình. Tìm bối cảnh sau giúp giải thích những chỗ vướng. Rồi đọc lại, bạn có cả hai.
Cái bẫy đọc văn như đọc sử
Có một cái bẫy ở chiều ngược lại: coi tác phẩm như bằng chứng lịch sử. Văn chương có nói về đời thật, nhưng qua cái nhìn và sự hư cấu của nhà văn. Một tiểu thuyết trào phúng cố tình phóng đại, một tác phẩm lãng mạn cố tình tô đẹp.
Đọc Số đỏ để kết luận người Hà Nội thời ấy ai cũng lố lăng là đọc sai. Đọc Truyện Kiều để kết luận xã hội thời Nguyễn Du ra sao cũng phải cẩn thận, vì câu chuyện vốn mượn cốt truyện Trung Hoa, đặt ở đất Trung Hoa.
Một bẫy nữa là để tiểu sử tác giả quyết định mọi cách hiểu. Biết Nam Cao từng làm thầy giáo nghèo giúp hiểu nhân vật ông giáo, nhưng ông giáo không phải Nam Cao. Nhà văn viết từ đời mình, nhưng không chép đời mình.
Giữ hai bẫy này trong đầu, bối cảnh sẽ là chiếc đèn soi vào tác phẩm chứ không phải bức tường che mất nó.
Những tác phẩm vượt khỏi bối cảnh của nó
Có một điều đáng suy ngẫm: những tác phẩm lớn nhất vừa gắn chặt với thời của chúng, vừa nói được với mọi thời. Hamlet viết cho khán giả nước Anh hơn bốn trăm năm trước, nhưng một người trẻ hôm nay vẫn hiểu sự do dự của chàng hoàng tử.
Vợ nhặt gắn với một nạn đói cụ thể, nhưng điều nó nói về khát vọng sống, về việc con người vẫn muốn có gia đình ngay bên bờ cái chết, thì không thuộc riêng năm nào.
Vì vậy bối cảnh giúp ta hiểu tác phẩm đúng hơn, còn phần vượt bối cảnh giúp ta hiểu chính mình. Đọc văn hay là đi đi về về giữa hai điều đó.
Lần tới học một tác phẩm, bạn thử hỏi: điều gì ở đây chỉ đúng với thời ấy, và điều gì vẫn đang xảy ra quanh mình hôm nay?
Câu hỏi thường gặp
Hoàn cảnh sáng tác và bối cảnh lịch sử khác nhau thế nào?
Hoàn cảnh sáng tác là thời điểm và tình huống tác giả viết tác phẩm. Bối cảnh lịch sử là thời đại mà câu chuyện diễn ra. Hai cái có thể trùng nhau, nhưng có tác phẩm viết về một thời đã qua từ rất lâu.
Tìm hiểu bối cảnh một tác phẩm ở đâu cho đáng tin?
Phần giới thiệu trong sách giáo khoa và lời giới thiệu của các bản in có uy tín là chỗ bắt đầu tốt. Sách văn học sử và các công trình nghiên cứu của nhà xuất bản đáng tin cho thông tin chắc hơn các trang mạng không rõ nguồn.
Có nên đọc tiểu sử tác giả trước khi đọc tác phẩm?
Không bắt buộc. Đọc trước có thể giúp, nhưng cũng dễ khiến bạn đọc tác phẩm chỉ để tìm bóng dáng tác giả. Nhiều người thích đọc tác phẩm trước rồi mới tìm hiểu người viết.
Văn học nước ngoài có cần tìm hiểu bối cảnh nhiều hơn không?
Thường là có, vì phong tục, tôn giáo, lối xưng hô khác mình. Lời giới thiệu và chú thích của người dịch giúp rất nhiều, nên đừng bỏ qua chúng.
Trong bài văn có nên viết dài về hoàn cảnh sáng tác?
Chỉ nên viết ngắn, đủ để soi vào điều bạn đang phân tích. Người chấm muốn thấy bạn dùng bối cảnh để hiểu tác phẩm, không muốn đọc lại một đoạn sách giáo khoa.
