Chi tiết đắt giá là một hình ảnh nhỏ mà gánh được ý nghĩa của cả truyện, đến mức bỏ nó đi thì truyện sụp. Nó thường nằm ở chỗ bước ngoặt, hay được nhắc lại, và mang nhiều nghĩa cùng một lúc. Học nhận ra nó là học đọc văn bằng kính lúp.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Hôm nay mình rủ bạn nhìn vào những thứ rất nhỏ: một bát cháo, một ngọn đèn, một chiếc lá. Những thứ mà khi đọc vội ta lướt qua, nhưng người viết đã cân nhắc rất lâu mới đặt vào đúng chỗ.
Bát cháo hành: một món ăn đổi cả số phận
Trong Chí Phèo, sau đêm gặp thị Nở ở vườn chuối, Chí ốm. Sáng hôm sau thị mang đến một bát cháo hành còn nóng. Nam Cao viết rằng hắn thấy mắt mình như ươn ướt, rằng đây là lần đầu tiên hắn được một người đàn bà cho ăn. Một món ăn rẻ tiền của người nghèo, nhưng với Chí, nó là lần đầu có ai đối xử với hắn như một con người.
Bát cháo hành đánh thức những gì đã ngủ quên trong Chí. Hắn nghe thấy tiếng chim, tiếng người đi chợ, nhớ lại mơ ước hiền lành ngày trẻ. Hắn muốn làm hoà với mọi người. Chi tiết này mở ra con đường trở về, và vì thế khi con đường ấy bị chặn lại, bi kịch mới đau đến vậy.
Bạn thử thay bát cháo bằng một câu kể chung chung kiểu thị Nở đến chăm sóc hắn. Truyện vẫn trôi, nhưng mất đi một vật cụ thể để người đọc nhìn thấy, ngửi thấy. Văn chương thuyết phục bằng những thứ cầm được trên tay như thế.
Đó là dấu hiệu đầu tiên của chi tiết đắt: nó nằm ở bước ngoặt và làm thay đổi nhân vật.
Ngọn đèn phố huyện và chuyến tàu đêm
Truyện Hai đứa trẻ của Thạch Lam gần như không có sự kiện. Hai chị em Liên và An trông một gian hàng tạp hoá nhỏ, chờ chuyến tàu đêm đi qua rồi đi ngủ. Vậy mà truyện để lại ấn tượng rất lâu, phần lớn nhờ những chi tiết ánh sáng.
Ngọn đèn con của chị Tí bán nước chè chỉ chiếu sáng một vùng đất nhỏ. Nó được nhắc đi nhắc lại, cùng với những chấm lửa khác trong bóng tối phố huyện. Khi một hình ảnh lặp lại như vậy, nó thôi là đồ vật và trở thành biểu tượng: kiếp sống nhỏ nhoi, leo lét, của những người nghèo chờ đợi một điều gì không rõ.
Rồi chuyến tàu đi qua, sáng rực, ồn ào, mang theo một thế giới khác, rồi biến mất. Đặt cạnh ngọn đèn con, chuyến tàu làm nổi bật cái tối và cái tĩnh của phố huyện. Hai chi tiết soi vào nhau.
Đây là dấu hiệu thứ hai: chi tiết đắt hay được lặp lại, và thường đi thành cặp đối lập.
Chiếc lá cuối cùng: chi tiết làm nên cả cấu trúc truyện
Truyện ngắn Chiếc lá cuối cùng của nhà văn Mỹ O Henry kể về Johnsy, một cô hoạ sĩ trẻ nghèo bị viêm phổi nặng. Cô nhìn dây thường xuân ngoài cửa sổ và tin rằng khi chiếc lá cuối cùng rụng thì mình cũng chết.
Qua một đêm mưa gió, sáng ra chiếc lá vẫn còn. Johnsy thấy xấu hổ vì đã muốn chết, và bắt đầu hồi phục. Cuối truyện người đọc mới biết đó là chiếc lá do cụ Behrman, ông hoạ sĩ già cả đời chưa vẽ được kiệt tác, vẽ lên tường trong đêm mưa. Cụ bị nhiễm lạnh và qua đời.
Chiếc lá vừa là tình tiết, vừa là bí mật, vừa là kiệt tác mà cụ Behrman cả đời mong vẽ. Một chi tiết mang ba nghĩa chồng lên nhau. Bỏ nó đi thì không còn truyện.
Dấu hiệu thứ ba vì thế là: chi tiết đắt mang nhiều nghĩa cùng lúc, và thường được giấu kín để bật ra vào phút cuối.
Làm sao tự nhận ra chi tiết đắt khi đọc?
Gom lại, bạn có thể dùng bốn câu hỏi. Chi tiết này có nằm ở bước ngoặt không. Nó có được nhắc lại không. Nó có mang hơn một nghĩa không. Và nếu bỏ đi, truyện có còn đứng được không. Chi tiết nào trả lời có cho hai ba câu trở lên thì đáng dừng lại.
Một mẹo nữa là để ý những thứ tưởng thừa. Khi nhà văn tả kỹ một đồ vật không có vai trò gì rõ ràng, đó thường là tín hiệu. Truyện ngắn ít chữ, nên chữ nào cũng phải có việc.
Cũng đừng đi quá đà. Không phải cái gì cũng là biểu tượng. Một chi tiết chỉ thật sự đắt khi cách hiểu của bạn có chỗ dựa trong văn bản, chứ không phải bạn tự gán cho nó. Hãy luôn chỉ ra được câu chữ làm căn cứ.
Lần tới đọc lại một truyện quen, thử đi tìm đúng một chi tiết mà nếu thiếu nó, truyện không còn là truyện ấy nữa.
Chi tiết đắt trong đời sống hằng ngày
Thói quen nhìn chi tiết không chỉ có ích khi đọc sách. Người kể chuyện giỏi trong bữa cơm cũng biết chọn chi tiết: thay vì nói hôm nay mệt lắm, họ kể đôi giày ướt sũng sau chuyến xe buýt chiều mưa. Người nghe thấy ngay cái mệt.
Đọc văn nhiều, bạn sẽ quen nhìn đời theo cách đó. Một người bà cất kỹ cái lược của cháu đã đi xa, một ông bố lặng lẽ thay bóng đèn trước khi con về. Những chi tiết nhỏ ấy nói về tình cảm rõ hơn mọi lời giải thích.
Có lẽ đó là món quà kín đáo nhất của văn chương: nó dạy ta để ý.
Và một khi đã để ý, ta khó mà sống hời hợt được nữa.
Câu hỏi thường gặp
Chi tiết nghệ thuật và chi tiết đắt giá có khác nhau không?
Chi tiết nghệ thuật là mọi chi tiết được nhà văn chọn lọc đưa vào tác phẩm. Chi tiết đắt giá là những chi tiết nổi bật nhất trong số đó, gánh nhiều ý nghĩa nhất và khó thay thế nhất.
Một truyện có thể có nhiều chi tiết đắt không?
Có, nhất là truyện dài. Nhưng truyện ngắn hay thường xoay quanh một hai chi tiết trung tâm, các chi tiết khác hỗ trợ cho chúng.
Phân tích chi tiết trong bài văn nên viết thế nào?
Nên nêu chi tiết, chỉ ra nó nằm ở đâu trong mạch truyện, rồi giải thích nó nói gì về nhân vật và chủ đề. Cuối cùng có thể thử nghĩ xem nếu thiếu nó thì truyện mất gì.
Vì sao các nhà văn hay dùng đồ ăn làm chi tiết?
Vì đồ ăn gắn với sự sống, sự chăm sóc và hoàn cảnh kinh tế. Một món ăn cụ thể cho người đọc thấy cả tình cảm lẫn cái nghèo, cái giàu, mà không cần giải thích.
Đọc thơ có cần tìm chi tiết đắt không?
Thơ cũng có những hình ảnh hay từ ngữ gánh cả bài, người ta hay gọi là nhãn tự hay chữ thần. Cách tìm cũng tương tự: chữ nào thay đi thì bài thơ mất hồn.
