Phân tích một nhân vật là nhìn vào năm thứ: họ làm gì, nói gì, nghĩ gì, người khác nhìn họ ra sao, và họ thay đổi thế nào từ đầu tới cuối truyện. Rồi hỏi tiếp vì sao nhà văn dựng họ như vậy, thay vì chỉ kể lại số phận của họ.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Bài văn phân tích nhân vật là dạng bài học sinh gặp nhiều nhất, và cũng hay rơi vào kể lại truyện nhất. Tập này mình đưa bạn một bộ câu hỏi để nhìn nhân vật như một người đọc tinh, rồi những tập sau sẽ đi vào từng nhân vật cụ thể.
Hành động nói thật hơn lời
Cách nhà văn dễ dùng nhất để cho ta biết nhân vật là ai là cho họ hành động. Một hành động trong tình thế khó nói về con người nhiều hơn mười trang mô tả.
Trong truyện Làng của Kim Lân, ông Hai là người yêu làng đến mức đi đâu cũng khoe. Khi nghe tin làng mình theo giặc, ông về nhà nằm vật ra giường, không dám ra ngoài, nhìn lũ con mà nước mắt giàn ra. Không cần câu nào giải thích, ta thấy tình yêu làng của ông lớn và đau đến mức nào.
Rồi khi tin ấy được cải chính, ông đi khắp nơi khoe rằng nhà mình bị đốt nhẵn rồi, giọng hớn hở. Hành động khoe nhà bị đốt nghe vô lý, nhưng lại là bằng chứng rõ nhất cho thấy với ông, danh dự của làng quý hơn cả tài sản.
Khi phân tích, hãy chọn hai ba hành động then chốt, ở những tình thế khó nhất, và hỏi hành động ấy cho thấy điều gì.
Lời nói, nội tâm và những gì nhân vật giấu
Lời nói cho thấy giọng điệu, học vấn, tính cách. Xuân Tóc Đỏ trong Số đỏ nói toàn những câu học lỏm, và chính sự học lỏm ấy là chân dung hắn. Cụ cố Hồng chỉ biết nhắc đi nhắc lại một câu, và chừng ấy đủ để ta hiểu cụ.
Nội tâm là những gì nhân vật nghĩ mà không nói. Văn học hiện đại rất chú ý tới phần này. Những đoạn độc thoại nội tâm, những dòng suy nghĩ đứt quãng là nơi nhân vật thật nhất.
Hãy để ý cả độ vênh giữa lời nói và nội tâm. Nhân vật nói một đằng, nghĩ một nẻo, đó thường là chỗ hay nhất để phân tích, vì nó cho thấy áp lực của hoàn cảnh lên con người.
Đừng quên cả những gì nhân vật không nói. Sự im lặng của bà cụ Tứ khi thấy con dẫn vợ về chứa nhiều cảm xúc hơn bất kỳ câu thoại nào.
Người khác nhìn họ thế nào, và tên gọi
Một nhân vật cũng hiện ra qua con mắt của những người xung quanh. Dân làng Vũ Đại tránh mặt Chí Phèo, thị Nở thì không. Hai cái nhìn khác nhau cho ta thấy hai mặt của cùng một con người.
Ngoại hình thường được tả qua con mắt người khác, và cũng mang thông điệp. Tràng trong Vợ nhặt có cái đầu trọc nhẵn, hai con mắt nhỏ tí, quai hàm bạnh ra. Kim Lân tả kỹ cái xấu để ta hiểu vì sao việc anh có vợ là chuyện lạ cả xóm phải bàn tán.
Tên gọi cũng là một chi tiết đáng phân tích. Người vợ nhặt không có tên, chỉ là thị. Lão Hạc gọi con chó là cậu Vàng như gọi một đứa con. Cách nhà văn gọi tên, hay không gọi tên, nhiều khi đã là một lời bình.
Khi phân tích, hãy ghi lại tất cả những cách nhân vật được gọi và được nhìn. Đặt chúng cạnh nhau thường lộ ra một bức chân dung nhiều chiều.
Nhân vật thay đổi hay đứng yên?
Có những nhân vật thay đổi rất rõ qua câu chuyện. Chí Phèo từ người nông dân hiền lành thành con quỷ dữ, rồi lại muốn trở về làm người. Người vợ nhặt từ chao chát thành hiền hậu. Ta gọi đó là nhân vật động.
Có những nhân vật gần như không đổi từ đầu tới cuối, như cụ cố Hồng, hay như nhiều nhân vật trong truyện cổ tích. Ta gọi đó là nhân vật tĩnh. Nhân vật tĩnh không phải nhân vật kém, chúng thường làm nền hoặc là biểu tượng.
Với nhân vật động, câu hỏi quan trọng nhất là cái gì đã làm họ thay đổi. Một bát cháo hành. Một mái nhà. Một lời khuyên. Tìm ra bước ngoặt, bạn tìm ra trục của bài phân tích.
Hãy vẽ thử một đường thẳng, đánh dấu nhân vật ở đầu truyện, giữa truyện, cuối truyện. Hình dạng đường đi ấy chính là dàn ý bài viết của bạn.
Những lỗi hay gặp khi phân tích nhân vật
Lỗi thứ nhất là kể lại. Bài viết đi theo trình tự truyện, kể lại nhân vật làm gì, rồi thêm vài câu nhận xét chung. Người chấm thấy bạn nhớ truyện, nhưng không thấy bạn hiểu truyện.
Lỗi thứ hai là phán xét như phán xét người thật. Chê Chí Phèo vì đâm người, khen Tràng vì cưu mang vợ. Phân tích nhân vật không phải chấm điểm đạo đức, mà là hiểu vì sao nhà văn dựng họ như thế, và họ nói gì về đời sống.
Lỗi thứ ba là không dẫn chứng. Viết nhân vật rất đau khổ mà không chỉ ra câu chữ nào cho thấy điều ấy. Mỗi nhận định nên có ít nhất một chi tiết trong văn bản làm chỗ dựa.
Lần tới phân tích một nhân vật, bạn thử trả lời trước một câu: nếu nhân vật này bước ra khỏi trang sách, ngồi đối diện mình, mình sẽ hỏi họ điều gì đầu tiên?
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật động và nhân vật tĩnh khác nhau thế nào?
Nhân vật động thay đổi rõ rệt về tính cách hay nhận thức qua câu chuyện. Nhân vật tĩnh giữ nguyên từ đầu đến cuối, thường làm nền hoặc mang ý nghĩa biểu tượng.
Phân tích nhân vật có cần tả ngoại hình không?
Chỉ cần khi ngoại hình mang ý nghĩa, như cái xấu của Tràng hay khuôn mặt biến dạng của Chí Phèo. Không nên tả ngoại hình chỉ để cho đủ ý.
Nên chọn bao nhiêu dẫn chứng khi phân tích một nhân vật?
Không cần nhiều, nhưng phải đắt. Ba bốn chi tiết then chốt, phân tích kỹ, thường tốt hơn mười chi tiết kể lướt.
Làm sao để không kể lại truyện khi phân tích?
Hãy tổ chức bài theo các khía cạnh của nhân vật, như hành động, nội tâm, sự thay đổi, thay vì theo trình tự truyện. Mỗi đoạn mở bằng một nhận định rồi mới đưa chi tiết.
Nhân vật điển hình là gì?
Là nhân vật vừa có nét riêng sống động vừa đại diện cho một tầng lớp, một kiểu người trong xã hội. Chí Phèo hay AQ thường được nhắc như những nhân vật điển hình.
