Chữ người tử tù kể cảnh một người tử tù tài hoa cho chữ viên quản ngục trong đêm cuối cùng ở nhà lao, trước khi bị giải đi chịu án. Đó là chiến thắng của cái đẹp, của thiên lương và khí phách ở nơi tăm tối nhất, đến mức người coi ngục phải cúi đầu xin bái lĩnh.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Nguyễn Tuân là nhà văn của cái đẹp và sự tài hoa. Truyện ngắn này in trong tập Vang bóng một thời, và có lẽ là truyện được học trò Việt Nam nhớ lâu nhất trong số những trang văn của ông. Tập này mình đọc lại nó bằng con mắt chậm.
Hai con người ở hai phía song sắt
Huấn Cao là một người tài hoa, viết chữ đẹp nổi tiếng, có khí phách, cầm đầu một cuộc nổi loạn chống triều đình và bị bắt, chờ ngày xử chém. Nhiều người đọc thấy bóng dáng Cao Bá Quát trong nhân vật này, dù đây là nhân vật hư cấu.
Viên quản ngục là người coi nhà lao, sống giữa chốn tàn nhẫn, nhưng có một tâm hồn biết quý cái đẹp. Ông ao ước có được chữ của Huấn Cao để treo trong nhà, coi đó như một báu vật.
Xét theo vị trí xã hội, quản ngục có quyền, Huấn Cao là tội nhân. Nhưng xét theo giá trị tinh thần, Huấn Cao đứng trên. Toàn bộ truyện là sự đảo ngược ngôi thứ ấy, dần dần, cho đến cảnh cuối.
Nguyễn Tuân để quản ngục âm thầm biệt đãi Huấn Cao, đem rượu thịt vào ngục, chịu cả sự khinh bạc ban đầu của người tử tù. Đó là cách ông cho thấy một tấm lòng yêu cái đẹp có thể vượt qua cả nỗi sợ.
Cảnh cho chữ xưa nay chưa từng có
Đêm cuối, khi biết tấm lòng của quản ngục, Huấn Cao đồng ý cho chữ. Cảnh diễn ra trong buồng giam chật hẹp, ẩm ướt, tường bám đầy mạng nhện, đất đầy phân chuột phân gián. Một bó đuốc tẩm dầu rọi lên tấm lụa trắng tinh.
Người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đậm tô từng nét chữ. Viên quản ngục khúm núm cất những đồng tiền kẽm đánh dấu ô chữ. Thầy thơ lại run run bưng chậu mực. Nguyễn Tuân gọi đó là một cảnh tượng xưa nay chưa từng có.
Hãy để ý sự đối lập: tối tăm và ánh đuốc, bẩn thỉu và tấm lụa trắng, xiềng xích và nét chữ phóng khoáng. Cái đẹp không đứng riêng trong một căn phòng sạch sẽ, mà sáng lên ngay giữa cái xấu xa.
Và trật tự đã đảo hẳn. Người tù đứng viết như một bậc thầy, người cai ngục khúm núm như một học trò. Ngòi bút Nguyễn Tuân dồn tất cả về khoảnh khắc này.
Lời khuyên cuối và cái cúi đầu
Viết xong, Huấn Cao khuyên quản ngục hãy thay chốn ở đi, về quê mà giữ thiên lương cho lành vững, vì ở đây khó giữ được. Thiên lương là cái lương tri trời phú, cái phần tốt đẹp bẩm sinh của con người.
Lời khuyên cho thấy với Huấn Cao, chữ đẹp không tách rời người đẹp. Treo chữ trong nhà mà sống giữa chốn ác thì cũng hoài. Cái đẹp phải đi cùng cái thiện.
Quản ngục cảm động, vái người tù một vái, chắp tay nói một câu mà nước mắt rỉ vào kẽ miệng, xin bái lĩnh. Một người coi tù cúi đầu trước tử tù, đó là kết thúc của sự đảo ngược.
Người đọc thường nhớ câu ấy hơn cả. Nó cho thấy con người có thể bị hoàn cảnh đặt vào chỗ tối, nhưng nếu còn biết quý cái đẹp, vẫn có đường trở về.
Phong cách Nguyễn Tuân: tài hoa và uyên bác
Nguyễn Tuân luôn nhìn con người ở phương diện tài hoa nghệ sĩ. Huấn Cao không chỉ là người anh hùng, mà là người nghệ sĩ viết chữ. Ở tuỳ bút sau này, người lái đò sông Đà cũng được ông gọi là nghệ sĩ của nghề chèo đò.
Ngôn ngữ của ông giàu có, dùng nhiều từ Hán Việt cổ kính, nhiều chi tiết cụ thể, câu văn có nhịp như chạm khắc. Đọc Chữ người tử tù, bạn như thấy cả không khí của một thời đã qua, cái thời mà tập truyện gọi là vang bóng.
Có người chê văn ông cầu kỳ. Nhưng chính sự cầu kỳ ấy tạo ra những trang văn không lẫn với ai. Đọc vài câu là biết của Nguyễn Tuân.
Khi đọc, hãy thử đọc to những đoạn tả cảnh cho chữ. Âm thanh của những từ cổ, nhịp câu chậm và trang trọng sẽ đưa bạn vào buồng giam ấy.
Cái đẹp có cứu được con người không?
Truyện đặt ra một câu hỏi lớn: trong một thế giới tàn bạo, cái đẹp có ý nghĩa gì. Câu trả lời của Nguyễn Tuân là có. Cái đẹp làm con người nhớ ra mình là ai.
Viên quản ngục không thay đổi được cả nhà tù, không cứu được Huấn Cao. Nhưng ông đã được thức tỉnh, đã nhận một lời khuyên, đã có cơ hội làm người tốt hơn. Đó là một chiến thắng nhỏ mà thật.
Câu hỏi này vẫn còn nguyên với chúng ta. Giữa áp lực cơm áo, giữa những môi trường làm con người chai sạn, việc giữ cho mình một khoảng để yêu cái đẹp có còn quan trọng không.
Bạn có một vật gì, một bức tranh, một câu thơ, một bản nhạc, mà bạn giữ như viên quản ngục giữ bức chữ ấy không?
Câu hỏi thường gặp
Chữ người tử tù in trong tập nào?
Truyện in trong tập Vang bóng một thời của Nguyễn Tuân, xuất bản năm một nghìn chín trăm bốn mươi. Tập truyện viết về những vẻ đẹp tài hoa của một thời đã qua.
Huấn Cao có phải là Cao Bá Quát không?
Huấn Cao là nhân vật hư cấu, nhưng nhiều người đọc thấy bóng dáng Cao Bá Quát, một danh sĩ nổi tiếng viết chữ đẹp và từng tham gia chống triều đình. Không nên đồng nhất hoàn toàn hai người.
Thiên lương nghĩa là gì?
Thiên lương là lương tâm, phần thiện bẩm sinh trời phú cho con người. Huấn Cao khuyên quản ngục về quê để giữ cho phần thiện ấy không bị môi trường nhà tù làm hư hỏng.
Vì sao cảnh cho chữ được gọi là xưa nay chưa từng có?
Vì việc cho chữ vốn là thú chơi tao nhã, diễn ra nơi thư phòng thanh sạch, nay lại diễn ra trong ngục tối, người cho là tử tù, người xin là cai ngục. Mọi thứ đều trái với lẽ thường.
Nguyễn Tuân còn tác phẩm nào nên đọc?
Nên đọc tuỳ bút Người lái đò sông Đà, tập Sông Đà, và các truyện khác trong Vang bóng một thời. Chúng cho thấy rõ phong cách tài hoa, uyên bác của ông.
