Tục ngữ là những câu nói ngắn, có vần, có nhịp, đúc kết kinh nghiệm của người xưa về thiên nhiên, lao động và cách sống. Đọc hiểu tục ngữ là giải nén từng lớp nghĩa của một câu, rồi hỏi tiếp kinh nghiệm ấy đúng ở đâu và đúng khi nào.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Ông bà mình không viết sách hướng dẫn trồng lúa hay sách dạy làm người, nhưng để lại hàng nghìn câu tục ngữ. Mỗi câu như một hạt giống khô, chỉ cần một chút nước suy nghĩ là nở ra cả một bài học.
Tục ngữ khác thành ngữ ở chỗ nào?
Hai thứ này hay bị gộp làm một. Cách phân biệt đơn giản nhất: tục ngữ là một câu trọn vẹn, nói lên một nhận xét hay một lời khuyên. Thành ngữ chỉ là một cụm từ cố định, dùng như một từ trong câu.
Ăn quả nhớ kẻ trồng cây là tục ngữ, vì đứng một mình nó đã là một lời khuyên đầy đủ. Còn nước đổ đầu vịt là thành ngữ, phải đặt vào câu như dạy mãi mà nó cứ như nước đổ đầu vịt thì mới thành ý.
Một mẹo kiểm: thử nói câu ấy một mình xem người nghe có hiểu được một nhận định trọn vẹn không. Nếu có thì là tục ngữ, nếu người nghe chờ bạn nói tiếp thì là thành ngữ.
Ranh giới này đôi khi mờ, và các nhà nghiên cứu cũng có chỗ bất đồng. Nhưng với người đọc thường, chừng ấy là đủ để không lẫn.
Vì sao tục ngữ dễ nhớ đến vậy?
Tục ngữ được sinh ra để truyền miệng, nên nó tận dụng mọi mẹo giúp trí nhớ. Thứ nhất là vần, nhất là vần lưng: đói cho sạch, rách cho thơm. Hai vế ngắn, nhịp đều, chữ cuối hai vế cùng thanh bằng.
Thứ hai là phép đối. Hai vế đặt song song, cấu trúc giống nhau, nghĩa bổ sung hoặc trái nhau. Mau sao thì nắng, vắng sao thì mưa. Nghe vế đầu là đoán được nhịp vế sau.
Thứ ba là sự ngắn gọn đến mức tối đa. Tục ngữ bỏ hết những chữ không cần. Tấc đất tấc vàng chỉ có bốn chữ mà nói được cả giá trị của đất với người nông dân.
Những đặc điểm này cũng là manh mối khi giải nghĩa. Hai vế đối nhau thường soi sáng cho nhau, hiểu vế này là hiểu được vế kia.
Giải nghĩa tục ngữ theo nhiều lớp
Nhiều câu tục ngữ có hai lớp nghĩa: nghĩa đen về một sự vật cụ thể, và nghĩa bóng về con người. Đói cho sạch, rách cho thơm, nghĩa đen là dù đói vẫn giữ sạch sẽ, dù quần áo rách vẫn giữ thơm tho. Nghĩa bóng là dù nghèo khổ vẫn giữ phẩm giá, không làm điều xấu.
Cách giải nghĩa tốt là đi từ chữ đến hình ảnh rồi mới đến bài học. Đừng nhảy ngay tới nghĩa bóng, vì như thế bạn bỏ qua cái đẹp của hình ảnh cụ thể mà người xưa đã chọn.
Cũng có những câu chỉ có nghĩa đen, nhất là tục ngữ về thời tiết và sản xuất. Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm là một quan sát tự nhiên, không cần tìm bài học đạo đức nào trong đó.
Đừng cố gán nghĩa bóng cho mọi câu. Biết câu nào là kinh nghiệm thật, câu nào là ẩn dụ, đó cũng là một phần của đọc hiểu.
Tục ngữ có còn đúng không?
Tục ngữ là kinh nghiệm, mà kinh nghiệm thì gắn với một vùng đất, một thời. Phần lớn tục ngữ về thời tiết của người Việt được đúc kết ở đồng bằng Bắc Bộ. Mang nguyên sang miền Nam, nơi chỉ có mùa mưa và mùa khô, nhiều câu không còn khớp.
Một số quan sát thời tiết có cơ sở. Chuồn chuồn bay thấp trước cơn mưa thường được giải thích là vì không khí ẩm làm côn trùng nhỏ, thức ăn của chuồn chuồn, bay thấp xuống. Nhưng không phải câu nào cũng được khoa học kiểm chứng như vậy.
Tục ngữ về con người còn khó hơn. Có câu vẫn đẹp mãi như thương người như thể thương thân. Có câu phản ánh quan niệm cũ về phụ nữ hay về đẳng cấp mà hôm nay ta không còn đồng tình.
Đọc tục ngữ một cách trưởng thành là vừa trân trọng trí khôn của người xưa, vừa dám hỏi lại. Chính người xưa cũng có những câu tục ngữ nói ngược nhau, như một lời nhắc rằng kinh nghiệm nào cũng có giới hạn.
Dùng tục ngữ khi nói và viết
Một câu tục ngữ đặt đúng chỗ làm lời nói có sức nặng ngay lập tức, vì nó mang theo uy tín của cả cộng đồng. Nhưng đặt sai chỗ hoặc lạm dụng thì nghe sáo và cũ.
Khi viết, đừng mở bài bằng một câu tục ngữ chỉ vì thói quen. Hãy dùng nó khi nó thật sự nói gọn được điều bạn muốn nói, và tốt nhất là có giải thích hoặc liên hệ với tình huống cụ thể.
Cũng nên chú ý vùng miền. Một câu tục ngữ rất quen ở quê này có thể lạ hoắc ở quê khác. Khi nói với người vùng khác, giải thích thêm một chút là phép lịch sự.
Bạn có nhớ câu tục ngữ nào mà bà hay ông thường nói với bạn hồi nhỏ, đến giờ vẫn tự nhiên bật ra trong đầu mỗi khi gặp chuyện không?
Câu hỏi thường gặp
Tục ngữ có tác giả không?
Không. Tục ngữ là sáng tác tập thể, được đúc kết và truyền miệng qua nhiều thế hệ. Vì vậy một câu có thể có vài dị bản ở những vùng khác nhau.
Tục ngữ thường chia thành những nhóm nào?
Thường chia thành tục ngữ về thiên nhiên và lao động sản xuất, tục ngữ về con người và xã hội. Cách chia này chỉ để học cho dễ, nhiều câu có thể thuộc nhiều nhóm.
Ráng mỡ gà có nhà thì giữ nghĩa là gì?
Câu này nói khi chân trời có ráng màu vàng như mỡ gà thì sắp có gió bão, nhà ai thì lo chằng chống giữ nhà. Đó là kinh nghiệm quan sát bầu trời của người xưa ở vùng hay có bão.
Ca dao và tục ngữ khác nhau thế nào?
Tục ngữ thiên về lý trí, đúc kết kinh nghiệm và nhận xét. Ca dao thiên về tình cảm, là lời thơ bộc lộ tâm tư, thường dài hơn và có thể hát lên được.
Học sinh học tục ngữ nên chú ý gì?
Nên chú ý cả nghĩa đen, nghĩa bóng, hình thức vần và đối, và giá trị của câu ngày nay. Khi lấy ví dụ trong bài viết, hãy chọn câu thật sự hợp ý chứ không chỉ để trang trí.
