Hamlet vẫn được dựng mãi sau hơn bốn thế kỷ vì nó đặt ra những câu hỏi chưa bao giờ cũ: nên hành động hay nên chờ, sống hay chết, làm sao biết được điều mình tin là thật. Chàng hoàng tử do dự của Shakespeare là nhân vật mà mỗi thời đại lại tìm thấy một phần của mình trong đó.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Có thể bạn chưa đọc Hamlet, nhưng chắc chắn đã nghe câu tồn tại hay không tồn tại. Tập này mình kể bạn nghe vở bi kịch ấy, và vì sao cả thế giới vẫn chưa nói hết về nó.
Câu chuyện: một bóng ma và một mệnh lệnh
Vua Đan Mạch vừa chết đột ngột. Em trai vua là Claudius lên ngôi và cưới luôn hoàng hậu Gertrude, mẹ của Hamlet. Chàng hoàng tử trẻ đau buồn, ghê tởm sự vội vàng ấy.
Rồi bóng ma của vua cha hiện ra, nói với Hamlet rằng mình bị chính Claudius đầu độc khi đang ngủ trong vườn, và đòi con trả thù. Từ đây, Hamlet mang một mệnh lệnh nặng nề.
Nhưng chàng không trả thù ngay. Chàng giả điên, quan sát, nghi ngờ, tự dằn vặt. Vở kịch kéo dài qua năm hồi với bao nhiêu biến cố, và phần lớn sức hút nằm ở chính sự chậm trễ ấy.
Kết thúc là một cuộc đấu kiếm có kiếm tẩm độc và chén rượu độc. Hầu hết nhân vật chính đều chết. Chỉ còn người bạn Horatio sống để kể lại câu chuyện.
Vì sao Hamlet do dự?
Đây là câu hỏi mà các nhà phê bình đã tranh luận suốt mấy trăm năm, và chưa có câu trả lời duy nhất. Chính điều đó làm nhân vật sống mãi.
Có cách hiểu cho rằng Hamlet do dự vì chàng là người suy nghĩ quá nhiều, một trí thức bị chính trí óc của mình trói buộc. Có cách hiểu khác cho rằng chàng cần bằng chứng, vì không chắc bóng ma nói thật hay là ma quỷ đến dụ mình làm điều ác.
Cũng có người đọc thấy ở đó nỗi chán chường sâu sắc, khi Hamlet thấy thế giới đầy giả dối, mẹ mình phản bội, bạn bè bị dùng để theo dõi mình. Hành động trong một thế giới như thế còn ý nghĩa gì.
Không cần chọn một. Mỗi lần đọc hay xem một bản dựng, bạn có thể thấy nghiêng về một cách hiểu. Đó là sự giàu có của một nhân vật lớn.
Tồn tại hay không tồn tại
Câu nói nổi tiếng nằm trong một đoạn độc thoại, khi Hamlet đứng một mình suy nghĩ về sự sống và cái chết. Tồn tại hay không tồn tại, đó là vấn đề. Chàng tự hỏi nên chịu đựng những nghịch cảnh của số phận, hay chống lại để chấm dứt chúng.
Đoạn độc thoại không phải lời kêu gọi gì cả, mà là một người đang nghĩ thành lời. Chàng sợ cái chết vì không biết bên kia có gì, và chính nỗi sợ ấy làm con người cứ tiếp tục chịu đựng.
Độc thoại là một kỹ thuật quan trọng của kịch Shakespeare. Nhân vật nói với chính mình, và khán giả được nghe trực tiếp những gì trong đầu họ. Hamlet có nhiều đoạn độc thoại như vậy, và chúng là chìa khoá để hiểu chàng.
Khi đọc, hãy đọc các đoạn độc thoại thật chậm, thành tiếng. Chúng được viết để nói trên sân khấu, và chỉ thật sự sống khi có giọng người.
Vở kịch trong vở kịch và những cảnh khó quên
Để thử xem bóng ma nói thật không, Hamlet nhờ một đoàn kịch lưu động diễn lại một vở có cảnh giết vua y hệt cách cha chàng bị giết, trước mặt Claudius. Chàng gọi vở ấy là cái bẫy chuột. Claudius đứng bật dậy bỏ đi, và Hamlet có câu trả lời.
Một vở kịch dùng một vở kịch khác để vạch mặt sự thật, đó là một ý tưởng rất hiện đại. Nó cho thấy Shakespeare tin vào sức mạnh của sân khấu trong việc làm lộ ra điều người ta che giấu.
Còn có cảnh Hamlet cầm chiếc sọ của Yorick, anh hề cung đình chàng từng quý mến hồi nhỏ, và ngẫm về việc ai rồi cũng thành cát bụi. Và có Ophelia, người con gái chàng yêu, hoá điên và chết đuối, một số phận bị cuốn vào cuộc chiến của người khác.
Những cảnh ấy đã thành hình ảnh quen thuộc trong văn hoá thế giới, được vẽ, được trích, được diễn lại vô số lần.
Hamlet hôm nay
Mỗi thời đại dựng Hamlet theo cách của mình. Có bản đặt câu chuyện trong cung điện cổ, có bản đặt trong văn phòng công ty, có bản đặt trong một nhà nước giám sát. Vở kịch vẫn đứng vững vì xung đột của nó không gắn với áo quần.
Ai cũng từng là Hamlet ở một lúc nào đó: biết mình phải làm một việc khó, mà cứ trì hoãn, cứ tìm thêm lý do. Hamlet không cho ta lời khuyên, chỉ cho ta thấy cái giá của cả hành động lẫn không hành động.
Nếu mới đọc lần đầu, bạn nên đọc kèm một bản tóm tắt từng cảnh, vì kịch Shakespeare nhiều nhân vật và nhiều đoạn chuyển. Rồi xem một bản dựng, sân khấu hay phim, để thấy chữ sống dậy.
Câu hỏi để lại cho bạn: điều gì trong đời bạn đang chờ một bằng chứng cuối cùng, như Hamlet chờ cái bẫy chuột của mình?
Câu hỏi thường gặp
Hamlet thuộc thể loại gì?
Hamlet là một bi kịch, được coi là một trong những bi kịch lớn nhất của Shakespeare cùng với Othello, Vua Lear và Macbeth. Vở kịch có năm hồi.
Tồn tại hay không tồn tại có nghĩa là gì?
Đó là câu mở đầu đoạn độc thoại Hamlet suy nghĩ về sống và chết, về việc nên chịu đựng hay chống lại nghịch cảnh. Câu nói đã trở thành biểu tượng cho sự lựa chọn sinh tử của con người.
Shakespeare là ai?
William Shakespeare là nhà viết kịch và nhà thơ người Anh, sống vào cuối thế kỷ mười sáu đầu thế kỷ mười bảy. Ông để lại nhiều vở kịch và bài thơ được coi là đỉnh cao của văn học tiếng Anh.
Vì sao gọi là vở kịch trong vở kịch?
Vì trong Hamlet có cảnh một đoàn kịch diễn một vở khác ngay trên sân khấu, do Hamlet dàn dựng để thử phản ứng của Claudius. Kỹ thuật này làm câu chuyện có nhiều tầng.
Người mới nên đọc Hamlet thế nào?
Nên đọc một bản dịch có chú thích, kèm tóm tắt từng cảnh, và xem một bản dựng sân khấu hoặc phim. Kịch được viết để diễn, nên xem trực tiếp giúp hiểu rất nhiều.
