Không thích văn thường thật ra là không thích cách mình đang học văn: chép văn mẫu, học thuộc bài phân tích có sẵn, đọc tóm tắt thay tác phẩm. Hãy bắt đầu lại từ việc đọc trọn một truyện ngắn hợp với gu của mình, đặt những câu hỏi thật, và viết ngắn mỗi ngày bằng chính giọng của mình.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Tập này dành cho những bạn học sinh đang ngán môn văn, và cho bố mẹ của các bạn. Mình không hứa bạn sẽ yêu văn, nhưng mình nghĩ bạn sẽ thấy nó bớt xa lạ.
Vì sao nhiều bạn không thích văn?
Hãy thành thật một chút. Có thể bạn không thích văn vì phải học thuộc những đoạn phân tích dài mà mình không cảm thấy gì. Vì bài viết lúc nào cũng phải có những câu nghe hay mà không phải của mình. Vì đọc tác phẩm chỉ để trả lời câu hỏi.
Những lý do ấy đều chính đáng. Nhưng chúng là lý do để không thích một cách học, không phải lý do để không thích văn chương. Giống như ăn một món nấu dở rồi kết luận mình ghét cả nguyên liệu đó.
Văn chương thật là những câu chuyện về con người: yêu, ghét, sợ, hy vọng, phản bội, tha thứ. Những thứ ấy bạn gặp mỗi ngày, trong phim, trong lời bài hát, trong nhóm bạn.
Bước đầu tiên là tách hai thứ đó ra trong đầu: môn văn trên lớp và văn chương ngoài đời.
Bắt đầu từ thứ bạn đã thích
Bạn thích phim kinh dị, hãy thử truyện ngắn có không khí ma mị. Bạn thích phiêu lưu, hãy đọc Odyssey hay Dế Mèn phiêu lưu ký. Bạn thích chuyện tình, Truyện Kiều có đủ cả mối tình đầu, phản bội, đoàn tụ.
Bạn thích nhạc, hãy đọc lời bài hát như đọc thơ. Để ý vần, nhịp, hình ảnh. Bạn sẽ ngạc nhiên vì nhiều kỹ thuật trong thơ lục bát hay thơ mới đang có mặt trong những bài hát bạn nghe mỗi ngày.
Bạn thích phim chuyển thể, hãy xem phim rồi đọc truyện gốc, hoặc ngược lại, và so sánh. Phim bỏ gì, thêm gì, vì sao.
Cũng đừng ngại bắt đầu từ truyện ngắn thay vì tiểu thuyết. Một truyện ngắn đọc xong trong một buổi tối cho bạn cảm giác hoàn thành trọn vẹn. Vài lần như vậy, bạn sẽ tự muốn đọc thứ dài hơn.
Điểm chung là bắt đầu từ chỗ bạn đã có hứng thú, rồi đi dần vào trong. Không ai bắt buộc phải bắt đầu từ văn học trung đại.
Đặt câu hỏi thật của mình
Môn văn trên lớp hay cho sẵn câu hỏi. Nhưng niềm vui đọc đến từ những câu hỏi của chính mình. Vì sao Chí Phèo lại đến nhà Bá Kiến mà không đến nhà bà cô thị Nở. Vì sao lão Hạc không bán mảnh vườn. Nếu là mình, mình có làm thế không.
Hãy cho phép mình hỏi cả những câu nghe có vẻ ngớ ngẩn. Sao Kiều không trốn sớm hơn. Sao Odysseus mất những mười năm. Những câu hỏi ngớ ngẩn thường dẫn tới những câu trả lời sâu nhất.
Mang câu hỏi lên lớp hỏi thầy cô, hoặc bàn với bạn bè. Một cuộc tranh luận về việc nhân vật đúng hay sai làm tác phẩm sống hơn mọi bài giảng.
Một cách giữ câu hỏi là ghi chúng vào lề sách hay một tờ giấy kẹp trong sách. Đọc xong, nhìn lại danh sách, bạn sẽ thấy mình đã tự trả lời được khá nhiều, và những câu còn lại chính là thứ đáng mang lên lớp.
Khi bạn có câu hỏi thật, việc đọc không còn là nhiệm vụ mà thành cuộc đi tìm.
Viết ngắn mỗi ngày bằng giọng của mình
Nhiều bạn ghét viết vì nghĩ phải viết hay. Hãy quên điều đó. Mỗi ngày viết năm câu về bất cứ điều gì: một cảnh trên đường, một câu nói làm mình nghĩ ngợi, một đoạn sách vừa đọc.
Viết bằng giọng của mình, như đang nhắn tin cho một người bạn thân. Không cần từ ngữ bay bổng. Chỉ cần thật và cụ thể.
Sau vài tuần, bạn sẽ thấy việc viết bớt đáng sợ. Và khi làm bài văn trên lớp, bạn có sẵn một giọng của riêng mình để dùng, thay vì những câu vay mượn.
Có bạn còn phát hiện ra mình thích viết, chỉ là trước giờ chưa bao giờ được viết điều mình thật sự nghĩ.
Phụ huynh nên đồng hành thế nào?
Điều tệ nhất phụ huynh có thể làm là mua thêm sách văn mẫu và bắt con học thuộc. Nó củng cố đúng cái cách học làm con ghét văn.
Điều tốt hơn nhiều là trò chuyện. Hỏi con đang học truyện gì, con thấy nhân vật thế nào. Kể cho con nghe hồi xưa bố mẹ học tác phẩm ấy ra sao. Một bữa tối bàn chuyện Lão Hạc có thể giúp con hơn một buổi học thêm.
Để sách trong nhà, và để con thấy bố mẹ đọc. Trẻ học thói quen từ việc nhìn nhiều hơn từ việc nghe.
Và kiên nhẫn. Có những đứa trẻ đến cuối cấp mới chợt nhận ra mình thích văn, có những người đến khi đi làm mới cầm lại cuốn sách cũ. Điều quan trọng là đừng làm con đóng cửa với văn chương mãi mãi. Bạn còn nhớ cuốn sách đầu tiên làm mình đọc quên giờ không?
Câu hỏi thường gặp
Không thích văn có học giỏi văn được không?
Được, nếu thay đổi cách học. Nhiều học sinh tiến bộ rõ khi bỏ học thuộc văn mẫu, chuyển sang đọc trọn tác phẩm và viết bằng suy nghĩ của mình.
Nên đọc gì khi mới bắt đầu thích đọc?
Hãy chọn truyện ngắn hoặc sách mỏng hợp sở thích, như truyện phiêu lưu, truyện ly kỳ hay truyện về tuổi học trò. Thành công với vài cuốn đầu sẽ tạo động lực đọc tiếp.
Viết nhật ký có giúp học văn không?
Có. Viết đều đặn giúp quen diễn đạt suy nghĩ, làm giàu vốn từ và hình thành giọng văn riêng. Không cần viết hay, chỉ cần viết thật.
Phụ huynh có nên cho con học thêm văn?
Tuỳ hoàn cảnh, nhưng học thêm theo kiểu luyện văn mẫu thường không giúp con yêu văn. Trò chuyện về sách và tạo thói quen đọc trong nhà thường có ích lâu dài hơn.
Xem phim chuyển thể có thay được đọc tác phẩm không?
Không thay được, vì phim và sách là hai ngôn ngữ khác nhau. Nhưng phim có thể là cửa vào tốt, giúp tò mò tìm đọc truyện gốc.
