Mị là cô gái trẻ đẹp, thổi sáo hay, bị bắt làm con dâu gạt nợ nhà thống lý Pá Tra, sống lùi lũi như con rùa nuôi trong xó cửa. Nhưng sức sống trong Mị chỉ bị vùi chứ không tắt: nó bùng lên trong một đêm tình mùa xuân, và bùng lên lần nữa trong đêm Mị cắt dây cứu A Phủ rồi cùng chạy trốn.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Tô Hoài viết Vợ chồng A Phủ sau những chuyến đi thực tế lên Tây Bắc, và Mị trở thành một trong những nhân vật nữ đáng nhớ nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Tập này mình theo Mị qua ba khoảnh khắc.
Một cô gái bị biến thành cái bóng
Truyện mở bằng hình ảnh một cô gái ngồi quay sợi gai bên tảng đá trước cửa, cạnh tàu ngựa, lúc nào cũng cúi mặt, mặt buồn rười rượi. Người lạ đến nhà thống lý Pá Tra hay tưởng cô là người ở, không ngờ đó là con dâu.
Mị vốn là cô gái trẻ đẹp, thổi sáo giỏi, bao nhiêu trai làng mê. Nhưng vì món nợ của cha mẹ từ ngày cưới, Mị bị bắt về làm dâu gạt nợ cho A Sử, con trai thống lý. Từ đó Mị làm việc quần quật như trâu ngựa.
Ban đầu Mị khóc suốt, có lúc định ăn lá ngón tự tử. Nhưng thương cha, Mị không chết được. Rồi lâu dần, Mị quen khổ, không còn nghĩ gì, như con rùa nuôi trong xó cửa. Căn buồng Mị ở chỉ có một lỗ vuông bằng bàn tay, nhìn ra không biết sương hay nắng.
Tô Hoài tả rất kỹ quá trình một con người bị biến thành cái bóng. Không phải chỉ vì bị đánh đập, mà vì bị tước mất mọi lý do để mong chờ.
Đêm tình mùa xuân: sức sống trở lại
Mùa xuân đến trên Hồng Ngài. Gió và rét dữ dội, nhưng hoa thuốc phiện nở, các cô gái phơi váy hoa, trẻ con chơi quay. Và có tiếng sáo gọi bạn vọng lại, lửng lơ bay ngoài đường.
Mị nghe tiếng sáo. Mị lén uống rượu, uống ực từng bát. Rồi Mị nhớ lại thời con gái, nhớ mình từng thổi sáo giỏi, từng được bao người mê. Mị thấy mình vẫn còn trẻ, và Mị muốn đi chơi.
Mị thắp thêm đèn cho sáng, quấn lại tóc, với tay lấy cái váy hoa. Những hành động nhỏ ấy cho thấy một con người đang sống lại. Nhưng A Sử về, trói đứng Mị vào cột nhà bằng một thúng sợi đay, rồi bỏ đi chơi.
Bị trói, Mị vẫn nghe tiếng sáo, vẫn vùng bước đi như không biết mình đang bị trói. Đoạn văn cho thấy sức sống có thể bị trói buộc thân thể, nhưng không trói được tâm hồn.
Đêm cắt dây cứu A Phủ
A Phủ, một chàng trai mồ côi khoẻ mạnh, cũng thành người ở gạt nợ cho nhà thống lý. Một lần để hổ vồ mất bò, A Phủ bị trói đứng vào cột ngoài trời, nhiều ngày không cho ăn.
Những đêm mùa đông, Mị dậy thổi lửa hơ tay. Ban đầu Mị nhìn A Phủ dửng dưng, vì chuyện trói người đến chết ở nhà này là thường. Nhưng một đêm, nhờ ánh lửa, Mị thấy một dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen của A Phủ.
Giọt nước mắt ấy đánh thức Mị. Mị nhớ lại đêm mình bị trói, thương mình, thương người, rồi nghĩ người kia việc gì mà phải chết. Mị rút con dao nhỏ cắt lúa, cắt nút dây mây cởi trói cho A Phủ.
A Phủ chạy. Mị đứng lặng trong bóng tối một lúc, rồi cũng chạy theo. Hành động tự phát ấy là sự giải phóng của chính Mị, không chỉ của A Phủ.
Sức sống tiềm tàng: chỗ hay nhất của nhân vật
Điều làm Mị đáng nhớ không phải nỗi khổ của Mị, vì văn học có nhiều nhân vật khổ. Điều đáng nhớ là sức sống tiềm tàng: bị vùi dập đến mức tưởng đã chết trong lòng, mà vẫn còn một đốm lửa chờ dịp bùng lên.
Tô Hoài cho đốm lửa ấy bùng lên hai lần, mỗi lần một kiểu. Lần đầu là khát khao sống cho mình, được yêu, được vui. Lần sau là lòng thương người dẫn tới hành động giải thoát. Từ tự phát đến dứt khoát.
Đây cũng là cái nhìn nhân đạo của tác giả. Ông tin rằng không áp bức nào giết chết được hoàn toàn khát vọng sống của con người.
Khi phân tích, đừng chỉ liệt kê những gì Mị chịu đựng. Hãy dồn sức vào hai đêm ấy, vào từng hành động nhỏ, vì đó là chỗ tài năng của Tô Hoài lộ rõ nhất.
Đọc Mị cho đúng bối cảnh
Truyện đặt trong bối cảnh miền núi Tây Bắc thời trước Cách mạng, với tục cho vay nặng lãi, bắt người làm dâu gạt nợ, cúng trình ma. Những phong tục, tập quán này cần được hiểu đúng trong thời của nó, không phải để đánh giá cả một dân tộc.
Tô Hoài viết với sự am hiểu và tình thương đối với người Mông. Những trang tả mùa xuân, tiếng sáo, váy hoa, đêm rét bên bếp lửa cho thấy vẻ đẹp văn hoá của vùng cao, không chỉ có cái khổ.
Phần hai của truyện, khi Mị và A Phủ trốn sang Phiềng Sa và tham gia kháng chiến, thường ít được trích hơn. Đọc trọn sẽ giúp bạn thấy hành trình của nhân vật đi tới đâu.
Lần tới nghe một tiếng sáo vọng lên trong đêm, bạn có nghĩ tới người con gái bị trói đứng mà vẫn muốn bước đi ấy không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Mị phải làm dâu nhà thống lý?
Vì cha mẹ Mị vay tiền nhà thống lý Pá Tra từ lúc cưới nhau mà không trả hết được. Mị bị bắt về làm con dâu để gạt nợ, thực chất là thân phận người ở không công.
Chi tiết nào thể hiện rõ nhất sức sống của Mị?
Đêm tình mùa xuân khi Mị nghe tiếng sáo, uống rượu, muốn đi chơi, và đêm Mị cắt dây cởi trói cho A Phủ. Hai chi tiết cho thấy khát vọng sống chưa bao giờ tắt trong Mị.
Hình ảnh con rùa nuôi trong xó cửa nói gì?
Hình ảnh so sánh cho thấy Mị sống lặng lẽ, câm lặng, cam chịu, gần như mất hết ý thức về bản thân. Nó nhấn mạnh sự tê liệt tinh thần do áp bức lâu ngày.
Vợ chồng A Phủ in trong tập truyện nào?
Truyện in trong tập Truyện Tây Bắc của Tô Hoài, viết sau những chuyến đi thực tế ở vùng núi Tây Bắc. Tập truyện từng nhận giải thưởng văn học lớn.
Vì sao Mị cắt dây cho A Phủ?
Giọt nước mắt của A Phủ làm Mị nhớ lại nỗi đau của chính mình, khiến Mị thương người cùng cảnh ngộ. Lòng thương ấy, cộng với sức sống tiềm tàng, dẫn tới hành động giải thoát cả A Phủ lẫn chính Mị.
