Người Việt gọi kẻ lừa tình là Sở Khanh vì nhân vật Sở Khanh trong Truyện Kiều đã thề thốt hứa cứu Kiều thoát khỏi lầu xanh, rồi bỏ trốn đúng lúc nàng cần nhất. Tác phẩm thấm sâu đến mức tên nhân vật thành danh từ chung, cũng như Tú Bà, Hoạn Thư, Chí Phèo hay AQ.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Tập cuối của chuyên mục này, mình muốn nói về một điều rất đời: văn chương sống trong lời ăn tiếng nói của chúng ta, nhiều khi ta dùng mà không biết mình đang trích dẫn.
Sở Khanh, Tú Bà, Hoạn Thư: ba cái tên từ một cuốn sách
Trong Truyện Kiều, khi Kiều bị Tú Bà ép tiếp khách, Sở Khanh xuất hiện như một chàng trai hào hoa, thề sẽ cứu nàng. Hai người trốn đi, giữa đường hắn bỏ mặc Kiều, và hoá ra hắn đã thông đồng với Tú Bà từ trước. Kiều bị bắt lại, bị đánh đập. Từ đó, Sở Khanh thành tên gọi chung cho kẻ dụ dỗ, lừa gạt phụ nữ.
Tú Bà là mụ chủ lầu xanh, kẻ mua Kiều và ép nàng vào nghề. Tên mụ thành danh từ chỉ những người kinh doanh trên thân xác phụ nữ.
Hoạn Thư thì như đã nói ở một tập trước, là người vợ ghen kín đáo mà cay độc. Ghen như Hoạn Thư là thành ngữ ai cũng hiểu.
Ba cái tên từ một tác phẩm mà dùng hằng ngày suốt hai thế kỷ, đó là dấu hiệu cho thấy Truyện Kiều đã đi xa đến mức nào trong đời sống người Việt.
Chí Phèo, AQ, Xuân Tóc Đỏ: những cái tên hiện đại
Văn học hiện đại cũng góp thêm những cái tên. Chí Phèo được dùng để chỉ kẻ say xỉn, ăn vạ, côn đồ. AQ được dùng để chỉ người hay tự an ủi bằng những chiến thắng tưởng tượng.
Xuân Tóc Đỏ từ Số đỏ được dùng để chỉ kẻ cơ hội, không có thực tài mà nhờ thời vận và miệng lưỡi leo lên cao. Lý Toét, nhân vật biếm hoạ trên báo Phong Hoá, từng được dùng để chỉ người quê mùa, lạc hậu.
Những cái tên này cho thấy nhà văn đã chạm đúng vào một kiểu người có thật trong xã hội. Khi một nhân vật thành danh từ chung, nghĩa là ai cũng từng gặp một người như thế.
Đó là danh hiệu cao nhất mà một nhân vật có thể nhận: không còn thuộc riêng cuốn sách, mà thuộc về ngôn ngữ của cả cộng đồng.
Từ nước ngoài vào tiếng Việt
Không chỉ nhân vật Việt. Đánh nhau với cối xay gió từ Don Quixote, ếch ngồi đáy giếng và thầy bói xem voi từ truyện ngụ ngôn, tồn tại hay không tồn tại từ Hamlet, đều có mặt trong lời nói của người Việt.
Có những tên nhân vật nước ngoài cũng được dùng như danh từ chung trong nhiều thứ tiếng. Odyssey thành từ chỉ một hành trình dài gian nan. Gavroche từng thành tên gọi những đứa trẻ đường phố lém lỉnh.
Điều này cho thấy văn chương đi qua biên giới dễ hơn ta nghĩ. Một cái tên đặt trúng có thể sống ở nhiều nền văn hoá cùng lúc.
Lần tới nghe ai đó nói đánh nhau với cối xay gió, bạn đã biết người đầu tiên cầm ngọn giáo lao vào cánh quạt là ai.
Dùng tên nhân vật cho đúng nghĩa và tử tế
Khi tên nhân vật thành danh từ chung, nghĩa của nó thường bị rút gọn. Chí Phèo trong lời nói chỉ còn là kẻ côn đồ, quên mất anh canh điền hiền lành bị xã hội cướp đi quyền làm người. AQ chỉ còn để chê, quên mất sự xót thương của Lỗ Tấn.
Hiểu nghĩa gốc giúp ta dùng chữ chính xác hơn, và nhân hậu hơn. Gọi một người là Chí Phèo có thể đúng với hành vi, nhưng nhớ tới tác phẩm sẽ làm ta tự hỏi điều gì đã đẩy người ấy tới đó.
Cũng nên cẩn thận khi dùng những cái tên này để nói về người thật. Chúng mang sức chê rất nặng, có thể làm tổn thương. Dùng để đùa giữa bạn bè thân là một chuyện, dùng để gán cho người khác là chuyện khác.
Văn chương cho ta những từ ngữ sắc bén. Dùng chúng thế nào là trách nhiệm của chính ta.
Văn học sống trong lời ăn tiếng nói
Đây có lẽ là bằng chứng rõ nhất rằng văn học không nằm yên trên kệ sách. Nó đi vào cách ta khen, ta chê, ta đùa, ta hiểu nhau.
Một người bà chưa từng đọc trọn Truyện Kiều vẫn biết Sở Khanh là ai, vẫn lẩy được vài câu Kiều khi dạy cháu. Đó là văn học đã sống qua miệng người, không cần trang sách.
Người nước ngoài học tiếng Việt thường bối rối trước những cách nói này, vì không thể chỉ tra từ điển mà phải biết cả một câu chuyện phía sau. Một chữ Sở Khanh chứa trọn một đoạn Truyện Kiều.
Với người đọc hôm nay, mỗi lần nhận ra một cái tên văn học trong lời nói hằng ngày là một cơ hội nhỏ để quay lại tác phẩm gốc, đọc xem nhân vật ấy thật ra là người thế nào.
Trong lời nói của bạn, có cái tên nhân vật văn học nào bạn hay dùng nhất, và bạn đã từng đọc tác phẩm gốc của nó chưa?
Câu hỏi thường gặp
Sở Khanh là ai trong Truyện Kiều?
Sở Khanh là kẻ giả làm người hào hoa, hứa cứu Kiều khỏi lầu xanh rồi bỏ rơi nàng giữa đường, thực chất đã thông đồng với Tú Bà. Tên hắn thành danh từ chung chỉ kẻ lừa tình.
Hiện tượng tên riêng thành danh từ chung gọi là gì?
Đây là hiện tượng tên riêng được dùng như danh từ chung để chỉ một kiểu người, một tính cách. Trong văn học, nó cho thấy nhân vật đã trở thành điển hình được cả cộng đồng nhận ra.
Gọi ai đó là AQ nghĩa là gì?
Là chê người đó hay tự an ủi bằng chiến thắng tưởng tượng, không dám đối diện thất bại. Cách nói bắt nguồn từ nhân vật AQ trong tác phẩm của Lỗ Tấn.
Có nên dùng tên nhân vật văn học để chê người khác không?
Nên cẩn trọng, vì những cái tên này mang sắc thái chê rất nặng và có thể gây tổn thương. Hiểu nghĩa gốc trong tác phẩm cũng giúp dùng chữ chính xác và nhân hậu hơn.
Ngoài Truyện Kiều còn tác phẩm nào có nhiều tên nhân vật thành danh từ chung?
Chí Phèo, AQ chính truyện và Số đỏ là những ví dụ nổi bật trong văn học hiện đại. Lục Vân Tiên ở Nam Bộ cũng có những cái tên như Trịnh Hâm được dùng để chỉ kẻ bội bạc.
