Truyền thuyết gắn với một nhân vật, sự kiện hay địa danh có thật trong lịch sử, và người kể tin rằng chuyện ấy đã xảy ra, dù được tô thêm yếu tố kỳ ảo. Truyện cổ tích thì kể về số phận con người ở một thời xa xưa không xác định, nói về ước mơ công bằng nhiều hơn là ghi nhớ quá khứ.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Hồi nhỏ, ta nghe Thánh Gióng và Tấm Cám như nhau, đều là chuyện ngày xưa. Nhưng người làng Phù Đổng mở hội Gióng hằng năm, còn chẳng ai mở hội cho cô Tấm. Sự khác nhau ấy chính là chỗ tách hai thể loại.
Thời gian: đời vua Hùng hay ngày xửa ngày xưa?
Hãy nghe cách hai loại truyện mở đầu. Thánh Gióng bắt đầu bằng đời Hùng Vương thứ sáu, ở làng Gióng. Sơn Tinh Thủy Tinh bắt đầu bằng chuyện vua Hùng thứ mười tám kén rể cho con gái Mị Nương. Thời gian và nơi chốn được gọi tên, như một trang sử.
Truyện cổ tích thì mở bằng ngày xửa ngày xưa, ở một làng nọ, có hai chị em cùng cha khác mẹ. Không ai biết là đời vua nào, làng nào. Sự mơ hồ ấy là cố ý: câu chuyện có thể xảy ra ở bất cứ đâu, với bất cứ ai.
Đây là dấu hiệu dễ nhận nhất. Truyện nào neo vào một triều đại, một địa danh cụ thể thì nhiều khả năng là truyền thuyết. Truyện nào thả nổi trong thời gian thì thường là cổ tích.
Tất nhiên ranh giới không tuyệt đối, có những truyện nằm lưng chừng. Nhưng câu hỏi thời gian luôn là chỗ bắt đầu tốt.
Người kể có tin là chuyện thật không?
Khác biệt sâu hơn nằm ở thái độ của người kể và người nghe. Với truyền thuyết, cộng đồng tin rằng nhân vật có thật và sự kiện có thật, chỉ là được kể với nhiều phép lạ. Người ta lập đền thờ, mở lễ hội, kể chuyện như kể về tổ tiên.
Với truyện cổ tích, người kể và người nghe đều biết đây là chuyện bịa để gửi gắm điều gì đó. Không ai đi tìm nhà của Thạch Sanh hay mộ của cô Tấm. Cổ tích sống bằng sức tưởng tượng và bài học, không cần niềm tin lịch sử.
Vì vậy truyền thuyết thường đi kèm với tín ngưỡng. Hội Gióng ở Phù Đổng và ở Sóc Sơn diễn lại những trận đánh của Gióng, được ghi nhận là di sản văn hoá phi vật thể. Người dân không chỉ kể, mà còn diễn lại câu chuyện bằng nghi lễ.
Hiểu điều này, bạn sẽ đọc truyền thuyết với một sự tôn trọng khác. Đó không chỉ là chuyện hay, mà là ký ức tập thể của một cộng đồng.
Dấu tích: khi câu chuyện để lại vết trên đất
Truyền thuyết rất hay kết thúc bằng việc giải thích một dấu tích còn lại. Thánh Gióng kết thúc khi người anh hùng đánh tan giặc, phi ngựa lên núi Sóc, cởi áo giáp sắt để lại rồi cả người lẫn ngựa bay về trời.
Truyện còn kể rằng tre đằng ngà có màu vàng óng vì bị lửa từ miệng ngựa sắt phun vào, những ao hồ liên tiếp là vết chân ngựa, còn một làng bị lửa ngựa thiêu cháy nên có tên là làng Cháy. Câu chuyện đóng đinh vào cảnh vật xung quanh.
Sơn Tinh Thủy Tinh cũng vậy. Thủy Tinh thua, nhưng năm nào cũng dâng nước đánh Sơn Tinh, và đó là cách người xưa giải thích mùa lũ hằng năm ở đồng bằng sông Hồng. Truyền thuyết vừa là chuyện kể, vừa là cách hiểu thế giới tự nhiên.
Truyện cổ tích ít khi làm việc này. Nó kết thúc bằng một trật tự đạo đức được lập lại, chứ không bằng một cái hồ hay một rặng tre.
Nhân vật: anh hùng cộng đồng hay con người bé nhỏ?
Nhân vật truyền thuyết thường là người có công với cộng đồng: đánh giặc, trị thuỷ, dựng nước. Họ mang sứ mệnh chung, và những phép lạ quanh họ để tôn vinh sứ mệnh đó. Gióng lên ba không biết nói, nhưng nghe tiếng sứ giả thì cất tiếng xin đi đánh giặc, vươn vai thành tráng sĩ.
Chi tiết bà con hàng xóm góp gạo nuôi Gióng cũng đáng để ý. Người anh hùng lớn lên bằng cơm của cả làng, nên chiến thắng là chiến thắng của cả cộng đồng.
Nhân vật cổ tích thì thường là người bé nhỏ, thiệt thòi: người mồ côi, người em út, người nghèo khổ, người xấu xí như Sọ Dừa. Họ không gánh vận mệnh dân tộc, mà gánh số phận cá nhân. Phép màu đến để bù đắp cho họ.
Một bên là ước mơ về sức mạnh tập thể, một bên là ước mơ về công bằng cho từng con người. Cả hai đều là tiếng nói của người xưa.
Đọc hai loại truyện này với con mắt hôm nay
Với truyền thuyết, hãy đọc như đọc một tấm gương mà người xưa soi để thấy mình là ai. Câu chuyện có thể không đúng từng chi tiết với sử, nhưng nó cho biết cộng đồng muốn nhớ điều gì về quá khứ.
Với cổ tích, hãy đọc như đọc giấc mơ của những người chịu thiệt. Đằng sau phép màu là những nỗi khổ rất thật: mẹ kế ác, anh em tranh giành, người nghèo bị coi thường.
Đừng bắt truyền thuyết chính xác như sử, cũng đừng bắt cổ tích hợp lý như đời. Mỗi thể loại có luật chơi riêng.
Ở quê bạn có truyền thuyết nào giải thích tên một ngọn núi, một cái đầm, một con sông không? Rất có thể nó chưa từng được in trong sách nào.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Thánh Gióng là truyền thuyết hay cổ tích?
Thánh Gióng là truyền thuyết, vì gắn với thời Hùng Vương, với cuộc chống giặc và với địa danh, lễ hội có thật. Người dân thờ Gióng như một vị thần có công với đất nước.
Sơn Tinh Thủy Tinh giải thích hiện tượng gì?
Truyện giải thích hiện tượng lũ lụt hằng năm ở đồng bằng Bắc Bộ, qua hình ảnh Thủy Tinh năm nào cũng dâng nước đánh Sơn Tinh. Đồng thời nó thể hiện ước mơ chế ngự thiên tai của người Việt cổ.
Thần thoại khác truyền thuyết thế nào?
Thần thoại kể về các vị thần và sự hình thành thế giới, như chuyện trời đất, mặt trời mặt trăng. Truyền thuyết gắn với con người và lịch sử cộng đồng, dù có yếu tố kỳ ảo.
Truyện Con Rồng cháu Tiên thuộc loại nào?
Truyện thường được xếp vào truyền thuyết, giải thích nguồn gốc chung của người Việt qua Lạc Long Quân và Âu Cơ. Nó cũng mang màu sắc thần thoại rõ rệt vì kể về nguồn gốc một dân tộc.
Vì sao truyện dân gian có nhiều phép lạ?
Vì người xưa dùng trí tưởng tượng để nói những điều chưa giải thích được và để gửi ước mơ. Phép lạ trong truyện dân gian là ngôn ngữ của khát vọng, không phải lời nói dối.
