AQ chính truyện của Lỗ Tấn kể về AQ, một người làm thuê nghèo không nhà không cửa, luôn tự an ủi mình bằng cái mà tác giả gọi là phép thắng lợi tinh thần: bị đánh thì tự coi như mình thắng. Qua nhân vật ấy, Lỗ Tấn mổ xẻ những thói tự lừa dối mà ông thấy trong xã hội Trung Quốc đầu thế kỷ hai mươi.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. AQ là một trong số ít nhân vật văn học mà tên đã thành danh từ chung trong cả tiếng Việt. Khi ai đó nói người kia AQ quá, ta hiểu ngay. Tập này mình kể bạn nghe AQ thật trong truyện, đáng thương và đáng sợ hơn cái tên quen ấy.
Lỗ Tấn: viết văn để chữa bệnh tinh thần
Lỗ Tấn là nhà văn lớn của Trung Quốc hiện đại. Theo lời ông kể lại, thời trẻ ông sang Nhật học y. Một lần xem những hình ảnh chiếu cảnh một người Trung Quốc sắp bị hành quyết, mà đồng bào của người ấy đứng xem thản nhiên, ông thấy chữa bệnh thể xác không bằng chữa bệnh tinh thần, và bỏ y theo văn.
Câu chuyện ấy giúp ta hiểu giọng văn của ông: lạnh, sắc, như con dao mổ. Ông không viết để mua vui, mà để cho đồng bào mình thấy những căn bệnh của chính họ.
AQ chính truyện là tác phẩm thể hiện rõ nhất ý định ấy. Nhân vật được dựng như một bệnh án, mỗi chương là một triệu chứng.
Biết điều này, bạn sẽ không đọc AQ như một truyện cười đơn thuần. Mỗi lần bật cười, hãy tự hỏi mình đang cười ai.
Phép thắng lợi tinh thần là gì?
AQ sống ở một làng nhỏ, làm thuê, ngủ nhờ trong miếu, bị mọi người coi thường. Anh hay bị bắt nạt, bị đánh. Nhưng sau mỗi lần thua, AQ luôn tìm ra cách để thấy mình thắng.
Bị đánh, AQ nghĩ bụng coi như mình bị con đánh, đời bây giờ thật chẳng ra gì, rồi hớn hở bỏ đi như kẻ chiến thắng. Có lần thua bạc, mất hết tiền, anh tự tát vào mặt mình, rồi thấy như người bị tát là một người khác, và thế là lại hả hê.
Đó là phép thắng lợi tinh thần: biến thất bại thật thành chiến thắng tưởng tượng, để khỏi phải đối diện với sự thật. Nó giúp AQ sống qua ngày, nhưng cũng làm anh không bao giờ thay đổi được gì.
Đi kèm là một mặt khác: AQ sợ kẻ mạnh nhưng bắt nạt kẻ yếu hơn mình. Bị đánh xong, anh có thể quay sang trêu chọc một ni cô trẻ để lấy lại thể diện. Khúm núm với trên, hống hách với dưới, đó cũng là một triệu chứng Lỗ Tấn muốn chỉ ra.
Vòng tròn cuối cùng
Cuối truyện, trong những biến động của thời cuộc, AQ bị bắt oan về một vụ cướp mà anh không làm. Anh không hiểu mình bị xét xử vì sao, cũng không biết tự bào chữa.
Khi được bảo ký tên vào tờ cung, AQ không biết chữ, nên phải vẽ một vòng tròn. Anh cố hết sức vẽ cho tròn, nhưng tay run, vòng tròn bị méo. AQ xấu hổ vì vòng tròn không tròn, hơn là lo cho mạng sống của mình.
Đó là một trong những chi tiết đắt nhất của văn học thế giới. Đến lúc sắp chết, AQ vẫn bận tâm đến thể diện vụn vặt, vẫn không nhận ra điều gì đang thật sự xảy ra với mình. Phép thắng lợi tinh thần đã đi tới tận cùng.
AQ bị xử tử. Người dân đi xem chỉ tiếc rằng anh không hát được câu nào cho hay trước khi chết. Đám đông thờ ơ ấy chính là đám đông mà Lỗ Tấn từng thấy trong những hình ảnh năm xưa.
Vì sao AQ thành danh từ chung?
Vì ai cũng nhận ra AQ, ở người khác và đôi khi ở chính mình. Thi trượt thì bảo đề ra không công bằng. Thua thì bảo đối thủ ăn may. Bị chê thì tự nhủ người ta ghen tị. Những lời tự an ủi ấy nhiều khi cần thiết, nhưng nếu thành thói quen, chúng giữ ta mãi ở chỗ cũ.
Lỗ Tấn không cười AQ để khinh anh. Ông thương AQ, một người bị xã hội đẩy xuống đáy, không có cơ hội học hành, không biết mình là ai. Nhưng ông cũng không tha thứ cho căn bệnh ấy.
Người đọc vì thế vừa cười vừa buồn. Cái tên AQ trong lời nói hằng ngày thường chỉ giữ phần cười, đánh mất phần buồn. Đọc lại tác phẩm là để lấy lại phần buồn ấy.
Khi dùng chữ AQ để chê ai đó, có lẽ nên nhớ rằng chính Lỗ Tấn đã viết với sự xót xa nhiều hơn là chế giễu.
Đọc thêm Lỗ Tấn
Nếu thích AQ, bạn nên đọc thêm truyện ngắn Thuốc, kể chuyện một gia đình nghèo mua chiếc bánh bao tẩm máu người tù vừa bị xử để chữa bệnh lao cho con, theo một mê tín thời ấy. Người tù ấy hoá ra là một người đã hy sinh vì đồng bào.
Cố hương là một truyện khác rất đẹp và buồn, kể người kể chuyện về thăm quê, gặp lại người bạn tuổi thơ Nhuận Thổ nay đã thành một người nông dân khắc khổ, gọi mình bằng ông lớn. Truyện kết bằng một suy nghĩ về hy vọng: trên mặt đất vốn không có đường, người ta đi mãi thì thành đường thôi.
Ba truyện ấy cho thấy ba mặt của Lỗ Tấn: châm biếm sắc lạnh, phê phán mê muội, và một niềm hy vọng lặng lẽ.
Lần tới bắt gặp mình đang tự an ủi sau một thất bại, bạn thử hỏi: đây là sự bình tĩnh cần thiết, hay một vòng tròn AQ?
Câu hỏi thường gặp
Lỗ Tấn là ai?
Lỗ Tấn là nhà văn Trung Quốc nửa đầu thế kỷ hai mươi, được coi là người đặt nền móng cho văn học Trung Quốc hiện đại. Ông viết truyện ngắn, tạp văn và nổi tiếng với ngòi bút phê phán sắc sảo.
Phép thắng lợi tinh thần nghĩa là gì?
Là cách tự an ủi bằng tưởng tượng, biến thất bại thật thành chiến thắng trong đầu để khỏi đối diện sự thật. Đây là đặc điểm nổi bật nhất của nhân vật AQ.
Vì sao gọi là AQ chính truyện?
Chính truyện là cách gọi trang trọng của truyện ký về một nhân vật, thường dành cho người có danh tiếng. Lỗ Tấn dùng nó cho một người vô danh như AQ là để mỉa mai.
Câu nói về con đường trong Cố hương là gì?
Đại ý là trên mặt đất vốn không có đường, người ta đi mãi thì thành đường. Câu nói thường được dùng để nói về hy vọng và sự khai phá.
Học sinh Việt Nam học tác phẩm nào của Lỗ Tấn?
Thường gặp là Thuốc và Cố hương. AQ chính truyện cũng hay được nhắc tới trong các bài giới thiệu về Lỗ Tấn.
