Đọc lại một tác phẩm thấy khác hẳn vì lần đầu ta mải theo chuyện, còn lần sau đã biết kết nên nhìn thấy cách nhà văn dựng truyện từng bước. Và vì chính ta cũng đã khác: những năm tháng sống thêm làm những câu văn cũ bỗng nói những điều mới.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Có một câu đại ý rằng người ta không thật sự đọc một cuốn sách, người ta chỉ có thể đọc lại nó, câu này thường được gắn với nhà văn Nabokov. Nghe có vẻ cường điệu, nhưng ai từng mở lại cuốn sách tuổi mười lăm của mình đều hiểu.
Lần đầu bị câu chuyện kéo đi
Lần đầu đọc một truyện hay, phần lớn sự chú ý của ta dồn vào câu hỏi rồi sao nữa. Mắt chạy trước, lòng hồi hộp, những chi tiết không liên quan trực tiếp đến diễn biến bị lướt qua. Đó là niềm vui chính đáng, không có gì sai.
Nhưng chính vì vậy mà lần đầu ta bỏ lỡ nhiều thứ. Những câu tả cảnh, những lời thoại tưởng vu vơ, những hình ảnh xuất hiện ở trang đầu rồi trở lại ở trang cuối. Chúng có mặt, nhưng ta không có chỗ trong đầu để giữ chúng.
Lần thứ hai, câu hỏi rồi sao nữa đã được trả lời. Sự chú ý được giải phóng. Ta bắt đầu hỏi vì sao chỗ này lại viết thế này, và đó là lúc văn chương mở ra tầng thứ hai.
Vì thế đừng coi đọc lại là lãng phí. Nó là một kiểu đọc khác hẳn, không phải lặp lại kiểu cũ.
Những gì chỉ hiện ra khi đã biết kết thúc
Hãy lấy Lão Hạc làm ví dụ. Lần đầu, cảnh lão sang xin Binh Tư ít bả chó làm ta nghi ngờ lão. Lần đọc lại, biết lão đã chuẩn bị cái chết của mình, cảnh ấy đau đến nghẹn. Từng câu lão nói với ông giáo về mảnh vườn, về món tiền gửi lại, đều hoá thành lời trăng trối.
Nhà văn giỏi luôn gieo mầm cho kết thúc từ sớm. Người đọc lần đầu không thấy, nhưng người đọc lại sẽ nhận ra cả một con đường đã được rải sỏi trắng. Cảm giác ấy giống như xem lại một trận cờ khi đã biết nước thắng.
Với truyện có cú lật như Chiếc lá cuối cùng, lần đọc lại còn thú vị hơn. Ta đi tìm những dấu vết về đêm mưa của cụ Behrman mà lần đầu đã bỏ qua.
Đọc lại theo cách này dạy ta rất nhiều về cách một câu chuyện được xây. Ngay cả khi bạn không bao giờ viết văn, nó cũng làm bạn thành người đọc tinh hơn.
Đọc lại theo tuổi đời
Có một kiểu khác biệt không đến từ trang sách mà đến từ người đọc. Truyện Kiều đọc năm mười sáu tuổi có thể chỉ là câu chuyện tình dang dở. Đọc năm bốn mươi tuổi, khi đã thấy những người tài giỏi bị hoàn cảnh vùi dập, câu chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau có một vị đắng khác hẳn.
Hoàng tử bé là một ví dụ còn rõ hơn. Trẻ con đọc thấy một câu chuyện cổ tích về cậu bé và bông hoa. Người lớn đọc lại thì giật mình trước những người lớn trong truyện, ông vua không có thần dân, nhà buôn đếm sao, và nhận ra mình đã thành một trong số họ lúc nào không biết.
Cuốn sách không đổi, nhưng ta mang đến cho nó những câu hỏi mới. Mất mát, làm cha mẹ, thất bại, già đi, mỗi trải nghiệm mở thêm một cánh cửa trong tác phẩm cũ.
Vì vậy có những cuốn sách đáng đọc lại mỗi mười năm, như một cách đo xem mình đã đi được bao xa.
Đọc lại thế nào cho có ích?
Đọc lại không cần đọc trọn từ đầu tới cuối. Với tiểu thuyết dài, bạn có thể chỉ đọc lại những chương bạn nhớ nhất, hoặc những chương bạn từng thấy khó hiểu.
Nên đọc lại với một câu hỏi trong đầu. Lần này mình chỉ theo dõi một nhân vật phụ. Lần này mình để ý cảnh vật và thời tiết. Lần này mình chú ý cách các chương mở đầu. Mỗi câu hỏi là một cặp kính khác.
Một thói quen nhỏ mà hữu ích: ghi ngày tháng vào trang đầu mỗi lần đọc xong, kèm một hai dòng cảm nghĩ. Nhiều năm sau mở ra, bạn sẽ thấy cả câu chuyện của chính mình trong đó.
Và nếu đọc lại thấy không còn hay như trước, cũng không sao. Có những cuốn sách hợp với một quãng đời, qua rồi thì để nó ở lại với quãng đời ấy.
Nên chọn cuốn nào để đọc lại trước?
Nếu bạn chưa có thói quen này, hãy bắt đầu với một truyện ngắn đã học ở trường. Chúng ngắn, quen, và bạn đã có sẵn một ký ức để so sánh. Hai đứa trẻ, Lão Hạc, Chiếc lá cuối cùng đều là lựa chọn tốt.
Sau đó thử một cuốn sách bạn từng yêu khi còn trẻ. Cảm giác gặp lại nó vừa ấm vừa lạ, giống như về thăm ngôi trường cũ.
Cuối cùng, hãy thử đọc lại một tác phẩm từng làm bạn thấy chán. Rất có thể nó không chán, chỉ là đến sai thời điểm.
Có cuốn sách nào nằm trên kệ nhà bạn đã lâu không mở, mà bạn mơ hồ nhớ là từng làm mình rung động?
Câu hỏi thường gặp
Đọc lại có làm mất hứng vì đã biết kết thúc không?
Ít khi. Nhiều người thấy lần đọc lại còn thích hơn vì được thưởng thức từng đoạn mà không bị nóng ruột. Hồi hộp giảm đi, nhưng thay bằng sự thích thú khi thấy cách truyện được dựng.
Nên cách bao lâu mới đọc lại một cuốn sách?
Không có quy tắc. Với việc học, đọc lại ngay sau vài ngày giúp nhớ chi tiết. Với niềm vui đọc, cách vài năm thường đem lại cảm giác mới mẻ hơn.
Đọc lại có phải là dấu hiệu đọc ít sách không?
Không. Nhiều người đọc rất rộng vẫn đọc lại thường xuyên những cuốn họ quý. Đọc lại là đọc sâu, còn đọc nhiều là đọc rộng, hai việc bổ sung cho nhau.
Học sinh có nên đọc lại tác phẩm trước khi thi?
Rất nên, nhất là những đoạn trích chính. Đọc lại văn bản gốc giúp nhớ chi tiết chính xác và có cảm nhận riêng, tốt hơn nhiều so với chỉ đọc lại bài phân tích.
Đọc bản dịch khác có tính là đọc lại không?
Có thể coi là một kiểu đọc lại thú vị. Một bản dịch khác sẽ cho bạn thấy những lựa chọn chữ khác, và nhiều khi làm sáng ra những chỗ bản trước còn mờ.
