Nên bắt đầu văn học Nga bằng truyện ngắn của Chekhov hoặc một truyện vừa của Tolstoy, rồi mới tới những cuốn dày như Tội ác và hình phạt hay Anna Karenina. Mẹo quan trọng nhất là làm quen với cách gọi tên của người Nga và giữ một danh sách nhân vật ngay bên cạnh khi đọc.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Văn học Nga từng rất gần với nhiều thế hệ bạn đọc Việt Nam, nhưng với người trẻ hôm nay, những cuốn sách dày cộp, tên người dài dằng dặc dễ làm chùn tay. Tập này mình vạch cho bạn một lộ trình nhẹ nhàng.
Cái bẫy đầu tiên: tên người Nga
Một người Nga có tên riêng, phụ danh và họ. Phụ danh lấy từ tên cha. Ví dụ nhân vật chính của Tội ác và hình phạt là Rodion Romanovich Raskolnikov, tức Rodion, con của Roman, họ Raskolnikov.
Trong truyện, cùng một người được gọi bằng nhiều cách tuỳ hoàn cảnh. Người lạ gọi bằng họ, người quen gọi tên kèm phụ danh để tỏ sự tôn trọng, người thân gọi bằng tên thân mật như Rodya. Người đọc mới tưởng đó là ba người khác nhau.
Cách gọi tên không chỉ là thông tin mà còn là sắc thái. Khi một nhân vật đổi từ cách gọi trang trọng sang cách gọi thân mật, đó là dấu hiệu quan hệ đã thay đổi.
Vì vậy mẹo số một: kẻ một bảng nhỏ, mỗi nhân vật một dòng, ghi đủ các tên gọi. Nhiều bản in tốt đã làm sẵn bảng này ở đầu sách. Dùng nó, nỗi sợ tên Nga biến mất sau vài chương.
Bắt đầu từ Chekhov
Anton Chekhov viết truyện ngắn và kịch. Truyện của ông ngắn, đời thường, ít sự kiện, nhưng để lại dư âm rất lâu. Đây là cửa vào văn học Nga dễ nhất.
Người trong bao là truyện quen với học sinh Việt Nam. Nhân vật Belikov, một thầy giáo dạy tiếng Hy Lạp cổ, lúc nào cũng đi giày cao su, mang ô, mặc áo bông dù trời đẹp, sợ mọi thứ mới, luôn lo rằng nhỡ xảy ra chuyện gì. Ông sống như trong một cái bao, và làm cả thị trấn ngột ngạt theo.
Chekhov không lên án ồn ào. Ông chỉ kể, với một chút hài hước và rất nhiều buồn. Người đọc tự nhận ra những cái bao trong đời mình.
Đọc vài truyện ngắn của Chekhov trước, bạn sẽ quen với không khí, với nhịp và với cách người Nga nói chuyện. Những cuốn dày sau đó sẽ bớt xa lạ.
Tolstoy: từ truyện vừa đến Anna Karenina
Lev Tolstoy viết những bộ tiểu thuyết đồ sộ, nhưng đừng bắt đầu bằng Chiến tranh và hoà bình. Hãy thử truyện vừa Cái chết của Ivan Ilyich trước. Truyện ngắn hơn nhiều, kể về một viên chức sống một đời bình thường, đến khi mắc bệnh nặng mới tự hỏi mình đã sống thế nào.
Sau đó là Anna Karenina, mở đầu bằng câu nổi tiếng: mọi gia đình hạnh phúc đều giống nhau, mỗi gia đình bất hạnh lại bất hạnh theo cách riêng. Cuốn sách đan xen hai câu chuyện, mối tình bi thảm của Anna với Vronsky và hành trình tìm ý nghĩa sống của Levin ở nông thôn.
Nhiều người đọc chỉ theo dõi chuyện Anna, thấy phần Levin dài dòng. Nhưng chính sự đặt cạnh hai câu chuyện mới làm nên ý nghĩa của cuốn sách: hai cách sống, hai cách đi tìm hạnh phúc.
Chiến tranh và hoà bình thì để dành khi bạn đã yêu Tolstoy. Nó dài, nhiều nhân vật, xen nhiều đoạn bàn về lịch sử, nhưng là một trải nghiệm đọc không có gì thay được.
Dostoevsky: đi vào những góc tối của tâm hồn
Fyodor Dostoevsky khác Tolstoy rất nhiều. Ông viết về những con người bị giằng xé, những cuộc đối thoại căng như dây đàn, những câu hỏi về tội lỗi, tự do và đức tin.
Tội ác và hình phạt là cuốn nên đọc trước. Raskolnikov, một sinh viên nghèo, tự thuyết phục mình rằng người phi thường có quyền vượt qua đạo đức thông thường, rồi giết một bà già cầm đồ. Phần lớn cuốn sách không nói về vụ án, mà về những gì xảy ra trong đầu anh sau đó.
Nhân vật Sonya, một cô gái nghèo khổ mà giàu lòng thương, là người dẫn Raskolnikov trở về. Cuộc đấu trí giữa anh và viên dự thẩm Porfiry cũng hấp dẫn như một truyện trinh thám.
Dostoevsky đọc khá nặng nề. Đừng đọc khi đang mệt mỏi. Hãy đọc chậm, và cho phép mình dừng lại nghĩ.
Một lộ trình gợi ý
Bước một, vài truyện ngắn của Chekhov. Bước hai, Cái chết của Ivan Ilyich của Tolstoy. Bước ba, Tội ác và hình phạt hoặc Anna Karenina, tuỳ bạn thích đi vào tâm lý giằng xé hay bức tranh đời sống rộng. Bước bốn, những cuốn đồ sộ hơn như Anh em nhà Karamazov hay Chiến tranh và hoà bình.
Chọn bản dịch có uy tín, đọc lời giới thiệu, dùng bảng tên nhân vật. Đọc mỗi ngày một chương, đừng cố đọc dồn.
Và nhớ rằng không ai bắt bạn phải yêu mọi tác giả Nga. Có người mê Chekhov mà ngại Dostoevsky, có người ngược lại. Tìm được một người hợp với mình đã là đủ.
Bạn muốn bắt đầu với một viên chức sắp chết của Tolstoy, hay với một thầy giáo sống trong cái bao của Chekhov?
Câu hỏi thường gặp
Phụ danh trong tên Nga là gì?
Phụ danh là phần tên lấy từ tên người cha, đứng giữa tên riêng và họ. Gọi ai đó bằng tên kèm phụ danh là cách thể hiện sự tôn trọng.
Câu mở đầu Anna Karenina nói gì?
Đại ý là mọi gia đình hạnh phúc đều giống nhau, còn mỗi gia đình bất hạnh lại bất hạnh theo cách riêng. Đây là một trong những câu mở đầu nổi tiếng nhất của văn học thế giới.
Tolstoy và Dostoevsky khác nhau thế nào?
Tolstoy dựng những bức tranh đời sống rộng lớn, bình thản và rõ ràng. Dostoevsky đi sâu vào những tâm hồn bị giằng xé, với đối thoại căng thẳng và câu hỏi về tội lỗi, đức tin.
Người trong bao nói về điều gì?
Truyện kể về Belikov, người luôn sống khép kín, sợ mọi thay đổi, và làm cả cộng đồng ngột ngạt theo mình. Truyện phê phán lối sống hèn nhát, bảo thủ và sự cam chịu của những người xung quanh.
Có nên đọc tóm tắt trước khi đọc tiểu thuyết Nga không?
Đọc lời giới thiệu ngắn và danh sách nhân vật thì nên. Đọc tóm tắt chi tiết thì không cần, vì sẽ mất đi trải nghiệm theo dõi câu chuyện.
