Số đỏ cười vào cái lố của lối sống tân thời giả tạo ở thành thị những năm ba mươi, qua hành trình của một anh nhặt banh quần vợt như Xuân Tóc Đỏ được tung hô thành nhà cải cách, thành anh hùng. Tiếng cười trào phúng ấy đến giờ vẫn sắc, vì cái lố chỉ đổi áo chứ chưa hề mất.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Vũ Trọng Phụng mất khi mới ngoài hai mươi tuổi, để lại một sự nghiệp ngắn mà dày. Số đỏ là cuốn tiểu thuyết trào phúng được nhắc nhiều nhất của ông, và cũng là cuốn sách làm người đọc bật cười nhiều nhất trong văn học Việt Nam hiện đại.
Hành trình một kẻ vô học lên đỉnh danh vọng
Xuân Tóc Đỏ xuất thân là một đứa trẻ mồ côi, sống lang thang, làm đủ nghề vặt, rồi làm chân nhặt banh ở sân quần vợt. Hắn không có học vấn, không có tài năng gì ngoài sự lanh lợi và miệng lưỡi.
Một sự tình cờ đưa hắn vào thế giới thượng lưu thành thị. Bà Phó Đoan, một quả phụ ham mốt, tưởng hắn là người có học. Từ đó, nhờ vài câu nói lóm, vài thuật ngữ nghe được ở hiệu thuốc, hắn được gọi là đốc tờ, là giáo sư quần vợt, là nhà cải cách.
Cái hay của tác phẩm là hắn không chủ động lừa ai nhiều. Chính xã hội lố lăng ấy tự nâng hắn lên, vì nó cần những biểu tượng rỗng để khoe sự văn minh của mình. Xuân chỉ cần đứng đúng chỗ và nói đúng lúc.
Kết truyện, Xuân được tôn làm anh hùng cứu quốc sau khi cố tình để thua quán quân quần vợt nước Xiêm, một cái kết phi lý đến mức chỉ có thể là trào phúng.
Hạnh phúc của một tang gia
Chương truyện thường được trích trong nhà trường kể đám ma cụ cố Tổ. Lẽ ra đây là cảnh buồn, nhưng cả gia đình lại vui sướng. Cụ cố chết đúng lúc, di chúc sắp được thi hành, con cháu ai cũng có phần.
Mỗi người vui một kiểu. Cụ cố Hồng, con trai trưởng, mong được mặc đồ xô gai, chống gậy, ho khạc để thiên hạ khen già. Văn Minh mong chia gia tài. Cô Tuyết có dịp mặc bộ đồ ngây thơ hở hang. Cậu Tú Tân được dịp dùng máy ảnh. Bạn bè đến đưa đám chỉ để khoe huân chương, khoe râu.
Đám ma được tả như một đám rước, có kèn ta, kèn Tây, có hàng trăm câu đối, vòng hoa. Còn ông Phán, người con rể, vừa khóc to giữa đám vừa kín đáo dúi tiền cho Xuân, một cảnh Vũ Trọng Phụng tả bằng giọng mỉa rất tỉnh.
Chỉ trong một chương, cả một tầng lớp bị lột trần: hiếu thảo giả, văn minh giả, đạo đức giả. Tiếng cười ở đây lạnh, vì sự thật đằng sau quá xấu xí.
Nghệ thuật trào phúng: phóng đại và giọng tỉnh
Trào phúng là tiếng cười có mục đích phê phán. Vũ Trọng Phụng dùng nhiều công cụ của nó, nhưng nổi bật nhất là phóng đại và giọng kể lạnh lùng.
Phóng đại là đẩy một thói xấu lên quá mức thường đến khi nó lộ ra hết sự lố bịch. Cụ cố Hồng chỉ biết một câu cửa miệng biết rồi, khổ lắm, nói mãi, lặp đi lặp lại. Ai nói gì cụ cũng đáp như vậy, đến mức câu nói thành chân dung của cả một người.
Giọng kể thì gần như không bình luận. Người kể thuật lại những điều phi lý nhất bằng giọng nghiêm túc, như thể chuyện bình thường. Chính sự nghiêm túc ấy làm người đọc bật cười, vì khoảng cách giữa giọng kể và sự việc quá lớn.
Khi đọc trào phúng, hãy để ý những chỗ người kể khen. Thường đó là chỗ người viết đang chê nặng nhất.
Biết bối cảnh để cười đúng chỗ
Số đỏ ra đời giữa những năm ba mươi, khi Hà Nội rộ lên phong trào Âu hoá: mốt quần áo tân thời, thể thao, những khẩu hiệu cải cách xã hội được giới thượng lưu hô hào. Có những thay đổi tiến bộ thật, nhưng cũng có rất nhiều thứ học đòi bề ngoài.
Vũ Trọng Phụng cười cái học đòi ấy. Tiệm may Âu hoá của ông Typn với những bộ đồ có tên kêu, những bài báo bàn chuyện cải cách mà người viết không hiểu mình nói gì, những cuộc thi cổ động cho thể thao mà mục đích thật là kinh doanh.
Không biết bối cảnh, người đọc hôm nay vẫn cười được, nhưng cười chung chung. Biết bối cảnh, bạn thấy từng mũi tên trúng đích.
Ông còn được gọi là ông vua phóng sự đất Bắc với những thiên phóng sự như Kỹ nghệ lấy Tây hay Cơm thầy cơm cô. Con mắt quan sát của nhà báo ấy chảy thẳng vào tiểu thuyết.
Vì sao Số đỏ vẫn hợp thời?
Đọc Số đỏ hôm nay, nhiều người giật mình vì thấy những cảnh quen. Những người nổi tiếng chỉ vì biết nói đúng thứ đám đông muốn nghe. Những đám tang, đám cưới thành nơi khoe của. Những phong trào văn minh chỉ có vỏ.
Đó là dấu hiệu của một tác phẩm trào phúng lớn: nó nhắm vào một thời, nhưng chạm tới bản chất con người. Thói học đòi, thói hám danh, thói giả tạo không thuộc riêng thập niên nào.
Cũng nên đọc Số đỏ với một chút thận trọng. Đây là tiểu thuyết trào phúng, cố tình phóng đại. Đừng lấy nó làm bức tranh trung thực về người Hà Nội thời ấy.
Nếu Xuân Tóc Đỏ sống hôm nay, theo bạn hắn sẽ được tung hô ở đâu, và bằng những câu nói lóm nào?
Câu hỏi thường gặp
Xuân Tóc Đỏ là nhân vật thế nào?
Là một kẻ vô học, lanh lợi, láu cá, nhờ thời vận và sự lố lăng của xã hội thượng lưu mà leo lên địa vị cao. Hắn là biểu tượng cho sự đảo lộn giá trị mà tác giả muốn châm biếm.
Hạnh phúc của một tang gia nằm ở đâu trong Số đỏ?
Đó là chương mười lăm của tiểu thuyết, kể về đám ma cụ cố Tổ. Nhan đề chương là một nghịch lý, báo trước tiếng cười trào phúng về sự giả dối của gia đình.
Vũ Trọng Phụng còn tác phẩm nào nổi tiếng?
Ông có các tiểu thuyết Giông tố, Vỡ đê và các thiên phóng sự như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô. Sự nghiệp của ông rất dày dù ông mất khi còn rất trẻ.
Trào phúng khác hài hước thế nào?
Hài hước có thể chỉ để vui, còn trào phúng dùng tiếng cười để phê phán, vạch trần cái xấu. Tiếng cười trào phúng thường có vị đắng phía sau.
Câu biết rồi, khổ lắm, nói mãi là của ai?
Đó là câu cửa miệng của cụ cố Hồng trong Số đỏ. Câu nói lặp đi lặp lại đã trở thành một nét nhận diện hài hước của nhân vật và được nhiều người dùng trong đời thường.
