So sánh hai tác phẩm là tìm một điểm chung làm trục, rồi đặt chúng cạnh nhau theo từng tiêu chí song song để thấy chỗ giống, chỗ khác, cuối cùng giải thích vì sao lại khác. Điều cần tránh là viết hai bài phân tích rời nhau rồi nối bằng một đoạn so sánh ngắn ở cuối.
Chào bạn, đây là Nhà Văn Học. Dạng bài so sánh làm nhiều học sinh lúng túng vì phải giữ hai tác phẩm trong đầu cùng lúc. Nhưng một khi nắm được cách đặt chúng cạnh nhau, đây lại là dạng bài cho thấy rõ nhất người viết hiểu sâu tới đâu.
Chọn trục so sánh
Hai tác phẩm chỉ so sánh được khi có một điểm chung. Có thể là cùng đề tài, như số phận người nông dân. Cùng kiểu nhân vật, như người phụ nữ khao khát sống. Cùng một hình ảnh, như con thuyền, dòng sông. Hoặc cùng một tác giả ở hai thời kỳ.
Điểm chung ấy là trục. Không có trục, bài so sánh thành ra liệt kê lung tung: tác phẩm này có cái này, tác phẩm kia có cái kia.
Thường đề bài đã gợi trục. Nếu đề mở, hãy tự chọn một trục rõ ràng và nói ngay từ mở bài. Ví dụ: so sánh Lão Hạc và Chí Phèo ở cách Nam Cao nhìn người nông dân bị đẩy vào bước đường cùng.
Cũng có khi hai tác phẩm thoạt nhìn chẳng liên quan, như Hai đứa trẻ của Thạch Lam và Chiếc lá cuối cùng của O Henry. Nhưng đặt cạnh nhau ở trục những ánh sáng nhỏ nuôi hy vọng, ngọn đèn của chị Tí và chiếc lá vẽ trên tường bỗng soi vào nhau rất đẹp.
Một trục tốt vừa đủ chung để so được, vừa đủ khác để có điều đáng nói.
Đặt cạnh nhau theo tiêu chí song song
Sau khi có trục, hãy chọn vài tiêu chí để so: hoàn cảnh nhân vật, lựa chọn của nhân vật, nghệ thuật xây dựng, thông điệp. Với mỗi tiêu chí, đặt hai tác phẩm cạnh nhau ngay trong cùng một đoạn.
Ví dụ với Lão Hạc và Chí Phèo. Cùng là người nông dân bị đẩy vào đường cùng. Lão Hạc giữ trọn nhân phẩm và chọn cái chết để bảo toàn nó. Chí Phèo bị tước mất nhân phẩm, rồi khi muốn lấy lại thì không được, cũng chọn cái chết. Hai cái chết, hai ý nghĩa: một bên là giữ, một bên là đòi.
Viết như vậy, người đọc thấy ngay sự so sánh trong từng câu, không phải chờ tới cuối bài.
Cách cấu trúc này khó hơn viết hai bài rời, nhưng cho thấy bạn thật sự đang tư duy so sánh.
Giải thích vì sao khác
Chỉ ra giống và khác mới là một nửa. Nửa còn lại, và là nửa quan trọng hơn, là giải thích vì sao khác.
Ví dụ so sánh khát vọng sống của Mị trong Vợ chồng A Phủ và Thúy Kiều trong Truyện Kiều. Cả hai đều bị vùi dập, đều có sức sống mãnh liệt. Nhưng Kiều phần lớn chịu đựng trong khuôn khổ của số phận, còn Mị cuối cùng tự cắt dây chạy trốn.
Vì sao khác? Một phần vì thời đại: Nguyễn Du viết trong xã hội phong kiến với quan niệm về số mệnh, Tô Hoài viết khi văn học hướng tới con đường giải phóng. Một phần vì thể loại: truyện thơ trung đại khác truyện ngắn hiện đại. Một phần vì phong cách và cái nhìn riêng của mỗi nhà văn.
Khi giải thích được những nguyên nhân ấy, bài so sánh của bạn đã đi từ mô tả sang hiểu biết.
Không chấm hơn kém
Một lỗi hay gặp là kết luận tác phẩm này hay hơn tác phẩm kia, nhân vật này mạnh mẽ hơn nhân vật kia, như thể đang chấm thi. So sánh văn học không nhằm xếp hạng.
Mỗi tác phẩm hay theo cách của nó, trong hoàn cảnh của nó. Nói Kiều yếu đuối hơn Mị là đánh giá Kiều bằng chuẩn của thời Mị, không công bằng.
Thay vào đó, hãy nói mỗi tác phẩm đóng góp điều gì riêng, và đặt cạnh nhau giúp ta thấy thêm điều gì mà đọc riêng không thấy.
Một bài viết giữ được thái độ cân bằng ấy cũng cho thấy người viết hiểu rằng văn học là một cuộc đối thoại giữa các thời, chứ không phải một cuộc thi giữa các tác giả.
Đó mới là giá trị thật của so sánh: hai tác phẩm soi sáng cho nhau.
Một dàn ý gợi ý
Mở bài: giới thiệu hai tác phẩm và nêu rõ trục so sánh. Thân bài: hai ba đoạn, mỗi đoạn một tiêu chí, trong mỗi đoạn đặt hai tác phẩm cạnh nhau. Một đoạn giải thích nguyên nhân giống và khác. Kết bài: nêu điều mà việc đặt cạnh nhau giúp ta hiểu thêm.
Nếu đề yêu cầu phân tích từng tác phẩm trước rồi mới so sánh, hãy làm theo đề, nhưng giữ phần phân tích ngắn gọn và luôn hướng về trục so sánh.
Khi ôn, hãy tự tập với những cặp quen: hai bài thơ thu, hai nhân vật phụ nữ, hai cái kết. Chỉ cần mười phút ghi ra ba điểm giống và ba điểm khác, bạn đã luyện được tư duy so sánh.
Nếu được chọn hai tác phẩm bất kỳ bạn từng đọc để đặt cạnh nhau, bạn sẽ chọn cặp nào, và trục của bạn là gì?
Câu hỏi thường gặp
Có nên phân tích riêng từng tác phẩm rồi mới so sánh không?
Tuỳ yêu cầu đề. Nếu đề không quy định, cách so sánh song song theo tiêu chí thường cho thấy tư duy so sánh rõ hơn và tránh lặp ý.
Trục so sánh là gì?
Là điểm chung làm cơ sở để đặt hai tác phẩm cạnh nhau, như cùng đề tài, cùng kiểu nhân vật hay cùng hình ảnh. Có trục thì bài so sánh mới tập trung.
Vì sao phải giải thích nguyên nhân khác biệt?
Vì chỉ nêu giống khác mới dừng ở mô tả. Giải thích nguyên nhân, như thời đại, thể loại, phong cách tác giả, cho thấy bạn hiểu sâu cả hai tác phẩm.
So sánh hai tác phẩm của cùng một tác giả có khác không?
Có. Khi so sánh cùng tác giả, bạn thường tìm sự nhất quán trong cái nhìn và sự thay đổi qua thời gian. Điểm khác có thể đến từ hoàn cảnh sáng tác từng tác phẩm.
Có nên nói tác phẩm nào hay hơn không?
Không nên xếp hạng hơn kém. Hãy chỉ ra đóng góp riêng của từng tác phẩm và điều mà việc đặt chúng cạnh nhau giúp người đọc thấy thêm.
